جمعه, 02 تیر 1396 |

بندر جاسک، سنگاپور ایران

اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و سرمایه گذاری شرکت های هندی در توسعه این بندر استراتژیک را دنبال می کرد.

بعد از به روی کار آمدن دولت تدبیر و در دوران بازنشستگی نیز دوباره در مقاله ای تحت عنوان " حاشیه آبراه های بین المللی مسیر توسعه آینده ایران "، پیشنهاد ایجاد دو جهان شهر در حاشیه ساحلی دریای عمان را مطرح نمود. در این مقاله بناست تا ضمن تاکید بر اهمیت ژئوپولیتیک بندر جاسک، به پتانسیل این بندر برای تبدیل شدن به سنگاپور منطقه اشاره و مسیر اجرای کار را پیشنهاد نماید.

 

طرح مسئله :

سهم هزینه ها و درآمدهای حمل و نقل دریایی به عنوان مهمترین بستر جابجایی کالا و تجهیزات، نقش بسیار مهمی در اقتصاد کشورها ایفاء می نماید. بسیاری از کشورها و حاکمیت ها، ایفای نقش در حمل و نقل کالا و خدمات مربوط به آن را به عنوان محور فعالیت های اقتصادی خود تعریف کرده اند و درآمدهایی بسیار بالا از این محل دارند. ضمن اینکه اقتصاد دریا محور، به علت اینکه در زنجیره تولید ارزش از جایگاه رفیعی برخوردار است، ایجاد مشاغل فراوان در زنجیره ارزش را نیز امکان پذیر خواهد ساخت.

از جمله نمونه های این اقتصادها، دو حاکمیت دبی و سنگاپور می باشند. سنگاپور در فاصله ای کوتاه با تعریفی مناسب از مدل اقتصادی خود به جرگه کشورهایی راه یافته که بالاترین درآمدهای سرانه را دارند. در حقیقت این کشور با درک جایگاه ژئواکونومیک خود و تمرکز بر روی اقتصاد دریا محور به این جایگاه دست یافته است. دبی نیز محور فعالیت های اقتصادی خود را ایجاد بستر قوی ارتباطی، در حوزه های دریایی و هوایی و مخابراتی تعریف کرده است. فهم پارادایم های حاکم بر آینده نظام اقتصاد و تجارت بین الملل این کشورها را قادر ساخته است تا به سرعت به اقتصادهای بزرگ تبدیل شوند.

روندهای حاکم بر حمل و نقل کالا از طریق آبراه های بین المللی ؛ به سمت بهره گیری از کشتی های پهن پیکر و حمل حداکثری کانتینرهای حاوی کالا بر روی این کشتی روی آورده است.در این پارادایم کشتی های پهن پیکر با امکان حمل همزمان هزاران کانتینر، هزینه حمل و نقل کالا از مسافت های دور را به شدت بهبود می بخشند. کشورهای مختلف جهان برای همراهی با این روند به سمت تاسیس بنادری روی آورده اند که امکان پهلو گیری کشتی های پهن پیکر را داشته باشند.

این درحالی است که اسکله های جنوبی کشورمان در خلیج فارس به علت عمق کم آب و فقدان امکانات مربوطه، توان پهلو گرفت کشتی های پهن پیکر را نداشته و فاقد امکان ارائه خدمات تخلیه و انتقال از کشتی های بزرگ می باشند.

شیخ نشین دبی با فهم این روند حاکم بر اقتصاد و تجارت بین الملل و درک جایگاه ژئواکونومیک خود، ضمن ایجاد بندر جبل علی سعی نمود تا امکان پهلو گرفتن کشتی های پهن پیکر را در این بندر فراهم آورد و سایر خدمات تخلیه و بارگیری و گمرگی را نیز تسهیل نماید و از این طریق به عنوان قطب بارگیری و تخلیه کالا در منطقه خلیج فارس مطرح شود. هم اکنون کشتی های پهن پیکر در این بندر پهلو می گیرند و بارهای آنها تخلیه و با بارگیری مجدد در قالب کشتی های کوچکتر به سوی سایر کشورها حمل می شوند. با آمار و ارقام می توان نشان داد که قریب به شصت درصد کالاهایی که از طریق دریا به مقصد دبی حمل می شود، نهایتا در کشتی های کوچکتر به بنادر ایران منتقل می شوند تا به سوی شهرهای ایران و یا کشورهای شمالی خلیج فارس و آسیای میانه ارسال گردند.

در حقیقت بخش عمده هنر دبی در دستیابی به این جایگاه منطقه ای، ناشی از بی هنری ماست. توسعه بنادر دبی در این ابعاد و حفظ این جایگاه در منطقه تنها در صورتی امکان پذیر است که بنادر ما در همین ابعاد بوده و همچنان مقصد بارگیری های انجام شده از بنادر دبی باقی بمانند.

طبیعی است که راه اندازی چنین امکاناتی در هر کشوری کاری بسیار سخت و نیازمند سرمایه گذاری کلان است. اما ناگفته پیداست که بخش عمده سرمایه گذاری های انجام شده در دبی از سوی موسسات مالی جهانی و شرکت های بزرگ حمل و نقل بین المللی تامین شده است. گفته می شود حتی بخشی از درآمدهای کارتل های قاچاق مواد مخدر کشورهای آمریکای لاتین، درقالب هایی پیچیده از این منطقه سر درآورده و پولشویی می شود. مشارکت جهانی برای احداث زیرساخت های اقتصاد دریا محور، حضور و فعالیت این شرکت ها برای توسعه کسب و کار خود را نیز تضمین خواهد کرد. یعنی به نوعی توسعه دبی به توسعه شرکت ها و موسسات مالی بین المللی گره خورده است.

اهمیت ژئواکونومیک جاسک

منطقه جاسک به دلیل اینکه در خارج از خلیج فارس قرار دارد و از عمق مناسب آب برخوردار است و از طرفی به بندرعباس و مسیر ترانزیتی ریلی شمال جنوب نزدیک است، به سرعت می تواند به جایگاه مناسب اقتصادی خود در منطقه دست یابد. گرچه دولت یازدهم با درک اهمیت این بندر آن را به عنوان ترمینال نفتی و محل سواپ نفت مطرح ساخته، اما ناگفته پیداست که پتانسیل این بندر، بسیار فراتر از ایفای نفش به عنوان ترمینال نفتی است. این بندر می تواند به عنوان سنگاپور منطقه، هم محل پهلو گرفتن کشتی های پهن پیکر باشد و هم محل ارائه خدمات نگهداری و تعمیرات، هم می تواند به کشورهای شمال دریای عمان، افغانستان و آسیای میانه خدمت ارائه دهد و هم محل بارگیری به سمت عراق و کویت و غیره باشد.

این بندر به علت اینکه خارج از تنگه هرمز می باشد، از مشکلات بیمه ای و ایمنی کمتری برخوردار است و با قرار داشتن در مسیر آبراه های بین المللی، می تواند نقشی بسیار موثرتر از دبی، دوحه و دیگر بنادر کشورهای عربی منطقه ایفاء نماید.

راهکار پیشنهادی

تعریف جاسک به عنوان سنگاپور منطقه را شاید بتوان اولین قدم توسعه حاشیه جنوبی دریای عمان توصیف کرد. البته این به معنای رها کردن توسعه چابهار نیست. گرچه منطقه چابهار از اهمیت ویژه ای برخوردار است اما می توان با فهرست کردن مزیت های نسبی نشان داد در مقایسه با جاسک، این اهمیت بسیار کمتر است. هنوز زیرساخت های ریلی و ارتباطی چابهار با سایر مناطق کشور و کشورهای آسیای میانه شکل نگرفته است، جاسک اما، به علت نزدیکی با بندر عباس می تواند به سرعت به شبکه آماده ارتباطی منسجم فعلی متصل گردد.

از نظر مالی نیز تامین سرمایه مورد نیاز برای توسعه این منطقه چندان دشوار نیست. فعالیت های مالی و حمل و نقلی و شرکت های فعال در دبی و دوحه و غیره عمدتا در اختیار چند موسسه و شرکت خاص است و از این رو بانک ها، کشورها و شرکت های بین المللی زیادی هستند که به علت عدم توفیق در مناقصات و عدم امکان فعالیت گسترده در دبی، آماده حضور در جاسک خواهند بود. طراحی و ارائه پکیج های جذاب سرمایه گذاری در جاسک، و فراخوانی بین المللی از شرکت ها و موسسات مالی جهانی قطعا با استقبال چشمگیر آنها در این منطقه مواجه خواهد شد و می تواند دست ما را در انتخاب شریک مناسب باز نماید.

اما بدیهی است که مثل همه پروژه های ملی و کلان می توان انتظار داشت که این طرح نیز با چالش هایی مواجه شود. بدون شک بزرگ شدن جاسک سهم اقتصادی بسیاری از کشورها و شرکت های فعال در سایر بنادر منطقه را کم خواهد کرد و از این رو می توان اطمینان داشت که کارشکنی هایی در مسیر انجام این کار به بهانه های مختلف صورت گیرد. اما می توان به جرات گفت اگر عزمی جدی برای این کار شکل گیرد قطعا انجام آن نیز با توفیق همراه خواهد بود.