جمعه, 02 تیر 1396 |

در باغ حیوانات

در باغ حیوانات

اریک لارسِن

ترجمه احمد عزیزی

انتشارات هرمس

چاپ اول 1393

این کتاب ترجمه است از In the Garden of Beasts

 

نگاه مترجم

سالیان خدتیم در برلین، به عنوان سفیر جمهوری اسلامی ایران (1381-1377)، ذره‌بینی شد برای بازنگاهی به همه‌ی التهابات و تلاطمات تاریخ قرن بیستم –دون جنگ جهانی، همگرایی و واگرایی تاریخ‌ساز میان دو قطب سرمایه‌داری و کمونیسم، آغاز جنگ سرد، قد کشیدن دیوار برلین در این میان و در نهایت فروریزی همین دیوار و سربرآوردن آلمانی متحد از میانه‌ی آوارهای آن؛ و این همه از برلین و در برلین.

در چهارسال و نیم خدمتم، جابه‌جای برلین برایم همه‌ی این تاریخ شد؛ و شد برایم عطشی سیراب‌نشدنی برای کندوکاوی در زوایای پنهان و ناگفته‌ی این همه، و نیز شور و شوقی برای بازگفتن و بازتاباندن آن. در باغ حیوانات  اریک لارسِن را در انبوه کاوش‌ها، تاکنون، در لایه‌لایه‌ی تاریخ آلمان خصوصا بازه‌ای که ناسیونال سوسیالیسم نازی بر بستر آن جان گرفت، و به جان جهان افتاد، از منظری و به لحاظی دیگرگون یافتم؛ و شاید سروگردنی بالاتر –منظر و روایتش از پست و بلند مسیر حرفه‌ای، و نیز خصوصی، یک سفیر در برلین هیتلر،  و نگاهش به زوایایی نادیده و ناکاویده از این بازه از سویی؛ و از سوی دیگر مستنداتش، بافت داستانی‌اش و خبرگی راوی‌اش در پرداختن به برهه‌ی سرنوشت‌سازی که هیتلر در آن گام به وادی قدرت گذاشت، و کمر به تغییر جهان بست؛ و این بار با مستمسک ستمی از نگاه او آوار شده بر کشورش، در پایان جنگ جهانی اول، در ورسای.

بستر روایت لارسِن سالیان ماموریت ویلیام ای. داد، سفیر امریکا در برلین، در ایام آغازین حکومت فرانکلین د. روزولت، است؛ آن زمان که هیتلر تازه پا به عرصه‌ی قدرت گذاشته بود. استاد تاریخ در دانشگاه شیکاگو بود و از قشر میانه؛ دموکراتی جفرسونی، صریح و صادق، قانع و ساده‌زیست، و البته وصله‌ای ناجور بر پیکره‌ی دیپلماسی سنتی وزارت خارجه‌ی امریکا.

در امریکا درگیر بحران بزرگ اقتصادی و خاطرات جنگ جهانی اول، انزواگرایان و کنگره مخاف دخالت کشورشان در تحولات لیسیب

آلمان و اروپا بودند و چشم‌شان بسته بر مشی و منش نازیسم، در آلمانی سربرآورده از خاکسترهای جنگ جهانی اول، و پیش روی گام‌به‌کام هیتلر در عرصه‌ی قدرت، برای انتقام از جهان! هشدارهای داد بر سر این همه در هزار توی سیاست امریکایی درگیر و در خود تنیده ناشینده ماند؛ و تنها آن زمان شنیده شد که هیتلر، بر بستری مهیا به لحاظ اجتماعی، سیاسی و نظامی، بر طبل جنگ کوبید؛ چه سود که دیگر راه گریزی نبود.

سفیر داد و نیز دخترش مارتا، به روایت زیبا و گیرای لارسن، شاهد زنده همه این ماجرا و سربلندکردن هیتلر و رژیمی خونخوار و خودکامه در آلمانی زخم‌خورده بودند؛ و صعود پله به پله «پیشوا» تا بام قدرت و تا مرتبه خداوندگاری‌اش بر ملتی سرکوب‌شده، اما پخته در کوره نازیسم و فرآیند پیچیده «هماهنگسازی» آن -زنانی در مسیرش اشک می‌ریختند، و برخی نیز زمینی را که پیشوا بر آن گامی نهاده بود، برای برگرفتن مشتی خاک از آن به رسم یادگار، می‌کاویدند! او خود در گردهمایی حزبش در نورنبرگ، که سفیر داد بنا به ملاحظات سیاسی‌اش و به رغم دلگیری وزارت خارجه کشورش، از شرکت در آن شانه خالی کرده بود، گفته بود: «این که شما مرا در میان میلیون‌ها نفر کشف کرده‌اید معجزه عصر ماست؛ و اینکه من شما را کشف کرده‌ام از بخت آلمان است!»

لارسن، در مقدمه‌اش، داستان مستند خود را در کتابی غیر داستانی خوانده، و روزنامه معتبر نیویورک تایمز در شماره 12 ژوئن 2012 خود در باغ حیوانات او را ـ زمانی در صدر فهرست زبانزد این روزنامه از پرفروش‌ترین کتاب‌هاـ «پژوهشی موشکافانه از چشم ژرف‌بین ویلیام داد در فرآیند صعود هیتلر بر نردبان قدرت» معرفی کرده و نیز «روایتی آموزنده بر نردبان قدرت معرفی کرده و نیز روایتی آموزنده از زوایای تاریخی کمتر شناخته‌شده آن دوران، و واجد همه سرخوشی‌ها و گیرایی‌های یک داستان پرماجرای سیاسی». شاید بتوان گفت در کمتر سند تاریخی سیمای بازیگران اصلی این عرصه تاریخ‌ساز این چنین دقیق و شفاف زیر ذره‌بین قرار گرفته و چه بسا پندارورزی معمول، و در واقع گریزناپذیر، روایات و داستان‌های تاریخی در آن در سایه مستندات انکارناپذیر لارسن و لابه لای پژوهش سترگ و تیزبینانه‌اش رنگ و لعابی چندان ندارند.

نقش آفرینی مارتا، دختر سفیر –باهوش، زیبا، دست‌به قلم و ماجراجو – با همه‌ی بی‌بند و باری او در مناسباتش با دیگران، از جمله مقاماتی از نازی ها، در مواردی خلاف عرف دیپلماتیک و دردسرساز برای پدر و یقینا مایه‌ی افتی برای او و کشورش، نقشی محوری در روایت لارسن دارد و خود نوری است بر زوایایی نادیده‌مانده از ایام نازی، و دستمایه‌‌ی نویسنده در چینش ماهرانه‌اش از موزاییک سیاسی آن دوران.

کتاب لارسن، در قیاس با سایر منابع تاریخی درباره‌ی این بازه‌ی مهم تاریخ بشری، تقاصیلی مثال‌زدنی دارد که کمتر در مستنداتی دیگر دیده‌ام –از جمله در روایت ماجرای «شب‌دشنه‌های بلند»، زمینه‌ها و پیامدهای آن؛ یا چهره‌پردازی بی‌رتوش آن از یاران نزدیک هیتلر، گورینگ، گوبِلز، رُم و دیگران.

پرداختن به زندگی یک سفیر در مسیر ترجمه‌ی روایت لارسن، به لحاظ مناسبات درونی‌ وی با شبکه‌ی وزاتر خارجه‌ی کشورش و وصف  هزار توی سنتی آن برای پیشبرد نگاهی در تعارض با جریان اصلی سیاست کشورش، برای من به عنوان سفیری بازنشسته جاذبه‌ای خاص اشت و انگیزه‌ای مضاعف شد برای شریک ساختن علاقه‌مندان به تاریخ این ایام در آن. چه بسا این جاذبه برای همکاران سابق و دوستانم در وزارت خارجه‌ی کشورمان، و نیز همه‌ی آنها که دست و نقشی در دیپلماسی داشته و دارند، کمتر از من هم نباشد.

 

ظاهرا باید چشم به راه خوانش سینمایی روایت لارسن نیز باشیم؛ و جان گرفتن شخصیت‌های روایتش در قالب فیلمی به همین نام به کارگردانی مشل ازاناویسیوس، کارگردان فرانسوی برنده‌ی اسکار، با شرکت تام هنکس (در نقش سفیر داد) و ناتالی پورتمن (در نقش مارتا)، هر دو برنده‌ی اسکار.

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section