دوشنبه, 05 تیر 1396 |

سازمان منع استفاده از سلاح های شیمیایی

ماموریت سازمان ِ منع سلاح های شیمیایی، اجرای شرایط و مواد کنوانسیون سلاح های شیمیایی در راستای ِ تحقق دو دیدگاه و هدف اصلی آن است.

این دو دیدگاه و هدف عبارتند از :

-         عاری کردن جهان از سلاح های شیمیایی

-         همکاری در عرصه علوم شیمی در جهت اهداف صلح آمیز

برای نیل به این اهداف opcw[i] در مسائل مربوط به ثبات و امنیت بین المللی، خلع سلاح و توسعه جهانی و اقتصادی مشارکتی فعال دارد. در ذیل به بررسی  تاریخچه، ارکان، اهداف و خط مشی ها و سیاست گذاری های ِ این سازمان می پردازیم.  لازم به ذکر است که، مقر این سازمان در شهر لاهه هلند است.

 

تاریخچه استفاده از سلاح های شیمیایی:

 بشر در طول تاریخ، از قیر و روغن ها، نفت، اسید و آرسنیک ها به عنوان عامل شیمیایی استفاده کرده است. همچین استفاده از مواد شیمیایی دودزا در گذشته رایج بوده است. در سال 1763 میلادی امریکایی ها سلاح شیمیایی را علیه سرخ پوستان، به کار گرفتند. همچنین به سال1899 میلادی در جنگ انگلستان با بوئرها (مهاجرین هلندی ساکن افریقای جنوبی)، ارتش انگستان از توپ های حاوی اسیدپیکریک استفاده کرد که اثر تهوع زا داشتند و نیز بنا به نوشته ی «شارل روسو» حقوقدان، در جنگ ترانسوال انگلستان از گلوله های توپی استفاده می کرد که حاوی لیدیت بود و پس از انفجار، گازی متصاعد می کرد که موجب خفگی می شد.

استفاده ارتش انگلستان از سلاح های شیمیایی سبب شد تا دیگر قدرت های استعماری نیز به توسعه و تولید ِ این گونه سلاح ها روی آورند. این روند به قدری گسترش یافت که در آستانه جنگ جهانی اول، طرفین متخاصم مقادیر بسیار زیادی از گازهای سمی در انبار های خویش ذخیره نمودند.

عدم آگاهی نسبت به آثار زیانبار و  وحشتناک این نوع از سلاح ها و عدم امکانات تدافعی  نیروهای نظامی آن روزها موجب تلفات و صدمات عظیمی شد.

در طول 4 سال جنگ اول جهانی، حدود یکصد و بیست هزار تُن از عوامل شیمیایی به کار گرفته شد. که شامل 12نوع گاز اشک آور، 15 نوع گاز خفه کننده، 3 نوع گاز خون و... مورد استفاده قرار گرفت. بر اساس اطلاعات و آمار رسمی تعداد افرادی که در معرض خطر گازهای شیمیایی قرار گرفتند، بیش از یک ملیون و سیصد هزار نفر بود که از این بین حدود صد هزار نفر از آنان کشته شدند.

در فاصله دو جنگ جهانی به واسطه اثرات وحشتناک سلاح های شیمیایی، پروتکل 1925 ژنو منعقد گردید. این پروتکل، به ممنوعیت استفاده از گازهای سمی و خفه کننده در جنگ ها و روش های جنگ بیولوژیک اختصاص دارد. در پایان کنفرانس «نظارت بر تجارت بین الملل تسلیحات و مهمات» تدوین و امضا گردید.

کنفرانس مذکور با همکاری و مساعدتِ جامعه ملل از 4 مه تا 17 ژوئن1925 در ژنو برگزار شد. این  پروتکل در  8 فوریه 1928 لازم الاجرا گردید. پروتکل 133 عضو دارد. ایران نیز در سال 1929 این پروتکل را تصویب کرده است.

پروتکل ژنو اولین و مهمترین توافقنامه ی بین المللی در مورد سلاح های میکروبی و شیمیایی است و به عنوان بخشی ازحقوق بین الملل عرفی در نظر گرفته می شود. این پروتکل اولین سند بین المللی است  که به ممنوعیت استفاده از سلاح های میکروبی می پردازد. هر چند به سلاح های شیمیایی بسیار بیشتر پرداخته است. در مقدمه پروتکل مزبور آمده است:  

به کار گیری گازهای خفه کننده، سمی یا گاز های دیگر و تمامی مواد و مایعات مشابه، توسط افکار عمومی دنیای متمدن محکوم شده است.در زمان امضای پروتکل ژنو ۱۲۰ کشور از کشورهایی که در ژنو گرد آمده بودند آن را امضا کردند

دولت‌های آمریکا، ژاپن، برزیل و آرژانتین از آن میان کشورهایی بودند که از امضای پروتکل خودداری کردند شوروی نیز با پیوست شرط امکان بکارگیری جنگ افزارهای شیمیایی و میکروبی در برابر کشورهای غیر عضو در پروتکل به امضای اسناد مربوطه دست زد.

طبق این پروتکل دولت های عضو به موارد ذیل متهد می شوند:

-          پذیرش و شناسایی و التزام به ممنوعیت استفاده از وسایل جنگ بیولوژیک، گاز های سمی خفه کننده و سایر گاز ها و موارد مشابه

-          ترغیب سایر دولت های غیر عضو به پیوستن و عضویت در پروتکل

پروتكل 1925 ژنو با اعلام تحفظ و حق شرط توسط امضاء كنندگان و به واسطۀ نقائص ماهوي آن از جمله عدم ممنوعيت توليد و توسعۀ سلاح شيميايي نتوانست مانع گسترش جنگ افزارهاي شيميايي شود. از اينرو، توليد و كاربرد اين نوع سلاح‌ها گسترش يافت كه وحشتناك ترين مورد آن، استفاده عراق از اين سلاح‌ها عليه جمهوري اسلامي ايران بود. تعداد بسياري از اعضاي پروتكل از طريق اعمال حق شرط براي خود حق اقدام تلافي جويانه (كاربرد سلاح‌هاي شيميايي و ميكروبي) را درصورت كاربرد اين سلاح‌ها توسط دشمنانشان يا متحدان دشمنان خود قائل شدند. اين موضوع سبب شده است پروتكل 1925 ژنو بيشتر به يك موافقتنامۀ عدم استفاده در مرحله نخست شبيه شود. اين موضوع راه را براي مقابله به مثل باز كرده و از طرف ديگر به تضعيف محتواي پروتكل انجاميده است. آمريكا و رژيم صهيونيستي از جمله اعضايي هستند كه حق شرط جهت اقدام تلافي جويانه را براي خود قائل شده اند. در اين ميان، اسمي از ايران به چشم نمي خورد.

در سال ۱۹۴۸در چارچوب فعالیت‌های سازمان ملل درباره خلع جنگ افزار، کمیته جنگ‌افزارهای متعارف، جنگ افزارهایی شیمیایی را به نام جنگ‌افزارهای نابودی گروهی، در کنار جنگ‌افزارهای هسته‌ای قرار داد.

نخستین قطعنامه گردهمایی همگانی سازمان ملل درباره جنگ‌افزارهای شیمیایی در سال ۱۹۶۶به تصویب رسید و در سال ۱۹۶۸مجمع همگانی دبیرکل را کارگزار کرد تا گزارشی درباره آثار زیانبار جنگ‌افزارهای شیمیایی ارائه نماید . در پی تلاش‌هایی که برای بازداشته کردن ساخت، تولید، انبار کردن و کاربرد جنگ‌افزارهای شیمیایی و میکروبی صورت گرفت پیمانی در سال ۱۹۷۲ به امضا رسید که بر پایه آن، دولت‌های امضا کننده پایبند شدند که تحت هیچ شرایطی جنگ افزارهای بیولوژیک را فرآوری و انبار نکنند و از گسترش آن خودداری ورزند.

هم اکنون بیش از ۱۱۰کشور عضو این پیمان هستند. با نگرش به موانعی که برای دستیابی به یک پیمان جهانی درباره بازداری فرآوری، اندوخته سازی و گسترش جنگ‌افزارهای شیمیایی وجود داشت، گروه کشورهای غربی در سال ۱۹۸۹در چارچوبی موسوم به گروه استرالیا (در برگیرنده ۲۰کشور غربی) حدود ۵۰ماده شیمیایی را که در صنعت شیمیایی کاربرد دارد ولی می‌تواند در فرآوری جنگ افزارهای شیمیایی نیز به کار رود، زیرمهار گرفت.

در سال ۱۹۹۲کنفرانس خلع جنگ افزار در ژنو پیش نویس و طرح کنوانسیون بازداری جنگ افزارهای شیمیایی را تهیه و به سازمان ملل تقدیم کرد که گردهمایی همگانی سازمان ملل آن را در ۲۴ماده و ۳پیوست در دسامبر سال ۱۹۹۲با اجماع به تصویب رساند شمار اعضا نیز طی مدت کوتاهی به ۱۶۰دولت افزایش یافت. پس از تصویب پیمان نامه بدست پارلمان دولت مجارستان به نام شصت و پنجمین عضو پیمان‌نامه از ۲۹آوریل ۱۹۹۷لازم‌الاجرا گردیده‌است.

در ژانویه سال ۱۹۹۳کشورهای جهان پیش نویس کنوانسیون بازداری گسترش، فرآوری، اندوخته سازی و بکارگیری جنگ افزارهای شیمیایی و همچنین نابود سازی جنگ‌افزارهای شیمیایی را امضا کردند.

اما کنوانسیون سلاح های شیمیایی در 29 آوریل 1997 لازم الاجرا شد. هم اینک 17 سال از زمان لازم الاجرا شدن کنوانسیون می‌گذرد. در این مدت، جامعه بین المللی از این سند و مکانیسم بسیار مهم برای رفع هرگونه امکان توسعه، تولید، استفاده، ذخیره‌سازی و یا انتقال سلاح های شیمیایی به دیگران استفاده کرده و بسوی انهدام نهایی سلاح های مزبور گام برداشته است.
وظیفه سازمان منع سلاح های شیمیایی، آنچنانکه مدیرکل سازمان بیان می دارد اجرای مفاد کنوانسیون برای تحقق جهان عاری از سلاح های شیمیایی و نیز تحقق همکاری های بین المللی برای توسعه شیمیایی صلح‌آمیز می باشد. سازمان بدین ترتیب می‌خواهد به صلح و امنیت بین‌المللی کمک کرده و ضمن رسیدن به خلع سلاح کامل و نهایی، در مسیر توسعه اقتصادی بین المللی نیز قدم بر دارد. بدیهی است که انجام این وظایف و رسیدن به اهداف فوق، بدون رعایت مقررات کنوانسیون از سوی دول عضو به خصوص تأیید و نظارت بر پایبندی آنها نسبت به تعهدات خود عملی نخواهد بود.  

در حال حاضر، بیش از 98% جمعیت جهان در کشورهایی زندگی می‌کنند که در آنها ، کنوانسیون منع سلاح های شیمیایی تصویب شده است.

 

* دانش آموخته ی کارشناسی رشته علوم سیاسی

 


[i]Organization  For The Prohibition Of Chemical Weapons