شنبه, 03 تیر 1396 |

برداشتی روشن تر از تاریخ تشیع

در شرایطی که فرصت مطالعه کتاب برای بسیاری از انسانهای امروزی فراهم نمی باشد بسیار خوب است که اگر کسی کتاب سودمندی بخواند حتما خلاصه ای از برداشتها و یافته های خود از آن کتاب را در اختیار دیگران بگذارد.
من اخیرا کتاب ارزشمند ((تاریخ تشیع در ایران از آغاز تا طلوع دولت صفوی)) تالیف استاد رسول جعفریان را مطالعه کردم. این کتاب حدود نهصد صفحه دارد.

بنظرم مطالعه این کتاب در شرایط غلیان اختلافات شیعی و سنی در جهان اسلام و بویژه ظهور دوباره جریانات غالی شیعی اهمیت دارد زیرا آشنا شدن با حقایق تاریخی می تواند کلید حل بسیاری از مشکلات باشد. اجمالا یافته های خود در این کتاب را بصورت خلاصه عرضه می دارم:
1-    بر خلاف تصور و القای برخی ، منشا اصلی مذهب تشیع در سرزمینهای عربی و بویژه عراق عرب و شامات ویمن بوده است نه ایران! عراق عرب مهد اصلی تشیع و مرکز اصلی بسط و گسترش آن در دیگر نقاط جهان اسلام بوده است.
2-    در گذشته در عراق ، یمن و شام مراکز شیعی مهمی بوده اند و حوزه های علمیه شیعی در بغداد، نجف، حله، قم و حلب و جاهای دیگر رونق فراوانی داشته اند.
3-    در طول دوره های مختلف در تاریخ اسلام، نمایندگی جریان شیعی بر عهده جریانهای فکری و سیاسی مختلفی بوده است بعنوان مثال سالهای طولانی در تاریخ اسلام ، شیعیان قائل به شمشیر و جهاد که زیدی ها نماینده بارز آنها بوده اند نمایندگی تشیع را بر عهده داشته اند بعبارت بهتر آنها جریان اکثریت در میان شیعیان بوده اند ولی گو اینکه جریان زیدی بخاطر هدف دست یافتن به قدرت سیاسی( از طریق دست بردن به شمشیر) پس از مدتی از طرف حکام اموی و عباسی سرکوب و مهار شده است آنگاه در زمان عباسیان تا سالهای طولانی پس از آن شیعیان اسماعیلی نمایندگی اکثریت شیعیان را بر عهده گرفته و بجای زیدی ها پرچمدار تشیع می شوند. قدرت و بالندگی شیعه دوازده امامی ظاهرا پس از حملات مغول و بویژه پس از زمان بقدرت رسیدن صفویان در ایران صورت گرفته است.
4-    در میان نحله های گوناگون شیعی، ائمه و رهبران شیعه دوازده امامی بر خلاف رهبران زیدی یا اسماعیلی همواره تابع مشی مسالمت، میانه روی و پرهیز از درگیری نظامی و تندروی فکری بوده اند؛ این منش بویژه پس از غیبت امام دوازدهم (ع) تقویت هم می شود زیرا ائمه شیعیان دوازده امامی پس از فاجعه کربلا و شهادت امام حسین(ع) نه تنها اصراری برای دستیابی بقدرت سیاسی نداشتند بلکه در مواردی حتی اگر بایشان پیشنهاد تشکیل حکومت و یا مشارکت در حکومت هم می شد آنرا رد می کرده اند. پس از غیبت اما دوازدهم چون شیعیان امامیه اعتقاد داشتند که حکومت سیاسی صرفا حق امام غایب است بنابراین تشکیل حکومت در اولویت آنها نبوده است در نتیجه از مصونیت قابل توجهی در جوامع اسلامی برخوردار شدند چنانکه در زمان عباسیان که خواجه نظام الملک بعنوان دشمن قسم خورده شیعیان اسماعیلی کمر به نابودی قرامطه بسته بود ولی همین فرد، آشکارا میان شیعیان امامیه از اسماعیلیه تفاوت گذارده و با بزرگان امامیه روابطی بسیار صمیمی برقرار ساخته بود!
5-    پس از سپری شدن ایام سختی علیه شیعیان در زمان بنی امیه، در بقیه تاریخ اسلام شیعیان هم از طریق تشکیل حکومت و یا حضور در دربار سلاطین غیر شیعی، نقش مهمی در پیشرفت و توسعه تمدن شکوهمند اسلامی ایفا نمودند. خلافت بزرگ فاطمی در شمال آفریقا، حکومتهای آل بویه در ایران و عراق و دیگر حکومتهای شیعی در طبرستان و یمن تنها نمونه هائی از اقدام شیعیان در تشکیل حکومت بوده است علاوه بر آن علمای بزرگی نظیر ابوعلی سینا، ابوریحان بیرونی، خوارزمی، خواجه نصیرالدین طوسی، ناصر خسرو قبادیانی و بسیاری دیگر یا شیعه بوده و یا تا حد زیادی از تشیع تاثیر پذیرفته بودند.
6-     بر خلاف دروغ بزرگ و رایج، شیعیان نقش چندانی در سقوط امپراطوری عباسی بدست مغولها نداشته اند زیرا در اواخر حکومت عباسیان شیعیان از جایگاه بسیار شایسته ای نزد خلیفه عباسی برخوردار بوده اند چنانکه آخرین وزرای عباسی شیعه بودند بنابراین حضور یک عالم بزرگ شیعی نظیر خواجه نصیر الدین طوسی در اردوگاه خان مغول نمی تواند توجیه مناسبی برای تحریک مغولان علیه خلیفه عباسی از جانب شیعیان باشد. طرفه آنکه شیعیان گاهی در طول حکومت دیرپای عباسیان مورد وثوق و مشاور خلیفه عباسی و یا دست نشانده های خلیفه عباسی در جهان اسلام بوده اند.
7-    در زمان حمله مغولان به سرزمینهای اسلامی، فتنه ها و درگیری های خونین میان مسلمانان فقط بر مبنای شکاف شیعه و سنی نبوده است چنانکه در همان زمان فتنه ها و کشتار میان سنی ها و حتی میان شیعیان کم نبوده است و مسلمانان و بویژه اهالی بغداد بیش از هر چیز از انواع گوناگون فتنه ها و کشتارها میان مسلمانان خسته و کلافه شده بودند.
8-    تفکر شیعی در قبال خلفای راشدین ، صحابه نبی مکرم اسلام و زوجات نبی (ص) تا قبل از برآمدن صفویان همواره تفکری میانه روانه و توام با احترام بایشان بوده است. ویژگی مزبور مربوط به تمامی نحله های فکری شیعه نظیر زیدیه، اسماعیلیه و امامیه بوده است ؛ شواهد در این مورد فراوان است که آخرین و یکی از مهمترین آنها مناظره های علامه حلی ( رحمه الله علیه) با علمای اهل سنت در حضور سلطان محمد خدابنده بوده است و گفته می شود خان مغول بخاطر خستگی از دعواهای رایج میان سنی ها شیفته تفکرات میانه روانه و عقلانی علامه حلی گردید .
9-    یکی از بزرگترین آسیبهای تشیع در طول تاریخ، اختلافات بزرگ و رقابتهای غیر اخلاقی میان ایشان بوده است ؛ در این رابطه پاسخ باین پرسش مهم همچنان باقی است که چرا دعات و مبلغین عباسی که خود را منتسب به اهل بیت می کردند بواسطه همین انتساب موفقیتهای بزرگی در خراسان و دیگر نقاط جهان اسلام نصیبشان شد بگونه ایکه جانشین امویان شدند اما شیعیان و علوی ها که اولی به اهل بیت نبی (ص) بودند نتوانستند بر خلاف مبلغان عباسی از فرصت ضعف و فترت امویان برای تشکیل حکومت استفاده نمایند. بنظر می رسد شکاف و اختلاف میان شیعیان و علوی ها و بر عکس انسجام مبلغین عباسی دلیل اصلی موفقیت عباسیان بوده است. نمونه دیگر در این باره سقوط حکومتهای شیعی در طبرستان و حکومت سربداران خراسان بوده است که عمدتا بخاطر اختلافات درون شیعی به شکست انجامیدند.
10-    تفکرات غالی گری نسبت به ائمه شیعه از زمان حیات پر برکت ایشان وجود داشته است اما خود ائمه با شدت و قاطعیت علیه آن مبارزه می کردند. تفکرات غالی گری بصورتی گسترده در میان شیعیان اسماعیلی بصورت باطنی گری همچنین در میان قبایل غالی در آناتولی ادامه پیدا کرد هر چند نمی توان منکر این امر شد که بزرگان اسماعیلیه و از جمله حسن صباح از برخی توانمندی های خارق العاده ماورای طبیعی که بصورت خرق عادت نمود داشته برخوردار بوده است.
11-    بطور کلی در فصلی طولانی از تاریخ تمدن اسلامی افکار تشیع از ظرفیت دگر اندیشی در مقابل حاکمیت و نوعی ویژگی روشنفکری برخوردار بوده است این ویژگی مخصوصا برای تفکرات اسماعیلیه مصداق داشته است. 
 



::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy