شنبه, 03 تیر 1396 |

پیشنهادی برای نجات دریاچۀ ارومیه

نوشتار پیش‌رو در نخستین روزهای فعالیت ستاد احیای دریاچه‌ی ارومیه در اردیبهشت سال 1393 تهیه و برای ریاست محترم ستاد و همچنین دبیر محترم کارگروه اکولوژی این ستاد ارسال گردید. به زعم نگارندگان، می‌توان با طرح پیشنهادی برخود جدی‌تری داشت.

در مورد مسالۀ دریاچۀ ارومیه و راهکارهای رفع آن در چند ماه اخیر تلاش‏ های گوناگونی صورت گرفته است. با اطلاع از معذوریت‏ ها و محذوریت‏ های دولت محترم، به ویژه ریاست محترم جمهوری و معاون اول محترم، باید به این بزرگواران دو نکته را یادآور شد:
نخست؛ مساله دریاچه ارومیه، علاج شش ماهه و یک ساله ندارد و چنین توقع و انتظاری نباید ایجاد، طرح و رسانه‏ ای شود؛ هرچند کار را باید با شتاب و سریع انجام داد. دوم؛  دولت باید نگاه ملی به مساله دریاچه ارومیه داشته باشد: پس باید برای رفع آن از همه ظرفیت‏ های فنی، اقتصادی و دیپلماتیک خود کمک بگیرد؛ به ویژه باید سرمایه ‏گذاری مالی جدی، سنگین و دراز مدتی داشته باشد. مساله دریاچه ارومیه با چند میلیون دلار حل نخواهد شد. البته، منابع درآمدی جدیدی وجود دارد که می‏تواند ایجاد و از آن برای احیای دریاچه ارومیه استفاده شود. به یکی از آنها در این نوشتار اشاره شده است.
 با عنایت به این که همه نیک می‏دانیم مساله دریاچه ارومیه، تا حد زیادی، ریشه در سوء مدیریت آب و الگوی کشت نادرست و توسعۀ آمایش ‏نشدۀ کشت سیب از دهۀ 1340 در منطقه و دیگر بی‏ مبالاتی‏ های توسعه‏ ای در دهه‏ های اخیر دارد و محصولات پرمصرف جایگزین کشت پیشین شده‏ اند، نخستین ضرورت و اولویت کاری قطعاً تدوین الگوی کشت منطقه است. این الگوی کشت در وهله نخست باید مبتنی بر بهینه‏سازی مصرف آب باشد و از سوی دیگر قطعاً باید برای کشاورز و تولیدکننده توجیه اقتصادی داشته باشد و معیشت جامعۀ منطقه را تامین کند. هر پیشنهاد و الگویی که به این دو نکته کلیدی بی‏ توجه باشد، قطعاً عملی و گره‏ گشا نخواهد بود.

و اما پیشنهاد اجرایی:
به نظر می‏ رسد ما در سال‏های پیشِ رو نمی‏ توانیم برای سطح کشت چندصد هزار هکتاری منطقه، بیش از نصف مقدار کنونی آب برداشت کنیم. برای مدیریت این مساله باید الگوی کشت به سمت محصولاتی تغییر کند که آب کمتری نیاز دارند  (با رعایت ملاحظات پیش‏گفته) و همچنین باید رویکرد بهره‏ برداری از آب‏ های جایگزین به شکل جدی دنبال شود.
برای الگوی کشت، باید محصولی  (محصولاتی) تعیین و پیشنهاد شود که هم از نظر اقتصادی برای کشاورز جذاب باشد، هم منطبق با ساخت اقلیمی و ظرفیت محیطی باشد و هم بازار مصرف داشته باشد. به عنوان مثال، تغییر کشت و تولید یک محصول جدید در 200 هزار هکتار، اگر بازاری برای آن وجود نداشته باشد، بی معنی و هجو خواهد بود، کما این که برخی پیشنهادها که در رسانه‏ ها مشاهده می‏ شود از همین دست است. در مورد آب‏ های جایگزین باید توجه داشت اکنون در کشور زیرساخت‏ های فنی، نیروی انسانی و تجربه نسبتاً خوبی از تامین پساب‏های تصفیه‏ شدۀ شهری که تا حد زیادی منطبق با استانداردهای بین‏ المللی هستند وجود دارد. این  تصفیه ‏شده را  (به شرط دارا بودن استانداردهای ایمنی، بهداشتی و فنی) می‏توان برای برخی محصولات غیر خوراکی کشاورزی استفاده کرد. با توجه به این که در کشور مشکلی از جهت تولید پساب نداریم و خودکفا هستیم، اگر بتوان در منطقه با توجه به جمعیت موجود و ظرف دو سال، امکان تصفیۀ پساب استان‏ های آذربایجان شرقی، غربی و اردبیل را فراهم کرد آنگاه می‏ توان با جمیع جهات به یک گزینه به عنوان محصول اصلی الگوی کشت منطقه رسید که هم مصرف منابع آب شیرین به شکل قابل توجهی کاهش یاید و هم اهداف دیگر محقق شود:
تولید چوب در منطقه با استفاده از پساب. ایجاد نظام‏ های جنگل زراعی برای تولید چوب اهداف 3گانۀ اقلیمی، معیشت کشاورز و محیط زیستی را تامین می‏کند. از نظر اقلیمی منطقه برای تولید چوب مساعد است و گونه‏ های چوبی تجاری را می‏توان با مطالعه انتخاب کرد که تولید مطلوبی داشته باشند. از نظر اقتصادی نیز تولید چوب برای تولیدکنندۀ محلی جذابیت کافی را دارد؛ بازار هم برای این حجم تولید چوب تقاضا دارد: پیگیری  نگارندگان  نشان می‏دهد مجموعه ‏ای مانند IKEA که قریب به 11% مبلمان چوبی جهان را تامین می‏کند، آمادۀ خرید محصول چوب ما در این حجم و سطح است. کافی است گواهی سبز و ارگانیک و از این دست هم برای این سیستم‏ ها گرفته شود تا ارزش افزوده‏ای با این برند ایجاد شده و بازارهای جهانی با قیمت مناسب‏ تری از این محصول استقبال کنند. سازمان‏ های بین‏ المللی نیز کاملاً آماده ‏اند از این راهکار  (ایجاد نظام‏ های تولید چوب ارگانیک) که موجب نجات دریاچه و دیگر برکات محیط زیستی است استقبال کنند.
دولت باید در سال‏های اول که هنوز چوبی تولید نشده است به کشاورزان و تولیدکنندگان یارانه دهد. محل تامین آن؟ هیچ نیازی نیست دولت محترم منابع فعلی خود را برای آن اختصاص دهد؛ کافی است ظرفیت‏ های بهره ‏برداری‏ نشدۀ کشور در زمینه مکانیسم توسعۀ پاک (CDM) و تجارت کربن (CT)  فعال شود: مطالعات نگارندۀ ارشد نشان می‏دهد به شرط سرمایه‏ گذاری و حمایت‏ های دولت، ایران سالانه می‏ تواند تا یک میلیارد دلار از محل این دو مورد، درآمد داشته باشد که می‏تواند به احیای دریاچه ارومیه و یارانه سال‏های اول به کشاورزان و بهره‏ بردارانی که چوب استحصال نکرده‏ اند اختصاص یابد. چالش شور شدن و آلودگی خاک منطقه به دلیل استفاده از پساب‏ های تصفیه ‏شده را می‏توان با آبیاری تناوبی با آب شیرین و دیگر راهکارهای مدیریتی و پایش ‏های منظم به حداقل رساند.
بدون تردید، عملیاتی کردن چنین ایده‏ای که با تغییرات جدی الگوی کشت، سبک زندگی و سایر موضوعات مرتبط همراه است نیازمند عزم جدی، پیگیری مستمر، بررسی دقیق همه ابعاد و یک اراده عمومی است و هنوز این ایده می‏تواند پخته‏ تر و سنجیده‏ تر ارائه گردد. سخن نخست را در پایان تکرار می‏ کنیم: رفع چنین مسالۀ پیچیده و چندجانبه‏ ای نیازمند همدلی، همسویی و همفکری کلیه صاحب‏نظران و تصمیم‏سازان و مدیران اجرایی است.

 

* دکتر علیرضا شهیدی ماست‏بند، مشاور عالی بانک جهانی
** دکتر عبدالمجید مهدوی دامغانی، معاون پژوهشکده علوم محیطی- دانشگاه شهید بهشتی


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy