جمعه, 02 تیر 1396 |

غنی سازی نهایت ها

پاسداشت سوم خرداد سالروز آزاد سازی خرمشهر

جنگ عرصه نهایت هاست. نهایت خشونت، نهایت ترس، نهایت شجاعت، نهایت وطن پرستی و نهایت فداکاری. واژه «وطن» برای ملتی که جنگ را با تمام وجود لمس کرده معنایی متفاوت می یابد. ایرانیان که طولانی ترین نبرد کلاسیک قرن بیستم را تجربه کرده اند و اکنون از پس 25 سال به آن واقعه می نگرند، کدام بخش از آن «نهایت ها» را به خاطر دارند؟

سال های ابتدایی دهه 1360 احتمالا خط  و حد فاصلی است میان نسلی که دست کم یک صحنه از جنگ، بمباران و موشک باران را به خاطر دارند و تولد آنانی که هیچ نوعی از آن «نهایت ها» را تجربه نکرده اند. سال های آغازین دهه 1390 شاید حد و خطی باشد میان آنان که با آثار برجای مانده از جنگ، با نقش هایی روی دیوار و نام هایی روی تابلوها، فیلم های حماسی و سریال های جنگی و رمان های تاریخی از جنگ بزرگ شده اند و آنانی که این نشانه ها و آثار برایشان کمرنگ و ناآشنا خواهد بود. سال های دهه جدید دوران جدایی نسلی است که دست کم شنونده روایت رشادت رزمندگان از زبان خودشان بود و نسلی که جنگ را فقط به صورت پدیده ای تاریخی به یاد خواهد داشت. دهه جدید آغاز دوران نسلی است که دیگر  نه «به نام پدر»(1) و نه «مثل مادر»(2) از پدر و مادر نمی پرسند که چرا انقلاب؟ چرا جنگ؟ دغدغه این نسل که حتی از «ملکه»(3) هم سراغی نمی گیرد! این است که در «سعادت آباد»(4) چه خبر؟

جنگ رفته رفته و برای نسل هایی که از پی هم می آیند فقط بخشی از گذشته این سرزمین خواهد بود. اما چرا نسل های جدید هم بی نیاز از مطالعه جنگ نخواهند بود و بدون شناخت آن دوره درک ناقصی از تاریخ و تحولات کشورشان خواهند داشت:

1-     از جمله مهمترین پدیده هایی که در کنار انقلاب و درآمدهای نفتی، شخصیت سیاسی جمهوری اسلامی ایران را شکل داده است جنگ هشت ساله ای است که در 31 شهریور 1359 با تجاوز عراق به خاک میهنمان آغاز شد. نظام نوپا در برابر آزمونی بس دشوار قرار گرفته بود که در پایان علی رغم هزینه های فراوان، موجب تثبیتش شده بود. بسیاری از شخصیت های سیاسی که امروز در جمهوری اسلامی مسئولیت دارند نقش های سیاسی خود را در دوره جنگ آغاز کردند.  حضرت آیت الله خامنه ای مقام رهبری (به عنوان نماینده حضرت امام در ارتش و شورای عالی دفاع، نماینده مجلس و رئیس جمهور زمان جنگ) آیت الله اکبر هاشمی رفسنجانی (به عنوان رئیس مجلس، نماینده حضرت امام در شورای عالی دفاع و جانشین فرمانده کل قوا در ماه ه های پایانی جنگ) حجت الاسلام سید محمد خاتمی (به عنوان وزیر فرهنگ) و حجت الاسلام حسن روحانی (به عنوان  رئیس کمیسیون دفاع و پس از آن سیاست خارجی مجلس از دوره اول تا پنجم، عضو شورای عالی دفاع و فرمانده پدافند هوایی کل کشور 67-1364). بررسی تاریخ جنگ درواقع بررسی نوع تفکر و ساختار تصمیم گیری مدیران ارشد نظام است که طی سالها در جایگاه رهبر، رئیس جمهور، رئیس مجلس، وزیر، نماینده مجلس و ... به ایفای نقش پرداخته اند.

2-     امسال از سوی مقام رهبری به عنوان سال «اقتصاد و فرهنگ با عزم ملی و مدیریت جهادی» نام گذاری شده است. جهاد و مدیریت جهادی از جمله ادبیاتی است که ارزش های زمان جنگ را نمایندگی و بازنمایی می کند. در بعد داخلی بخشی از برنامه های توسعه که به خودکفایی تکیه دارند به نوعی تحت تاثیر جنگ شکل گرفته اند. نیاز شدید به واردات سلاح و تامین نیازهای اقتصادی طی هشت سال جنگ و مشکلات ناشی از تحریم و خرید ملزومات باعث نوعی بدبینی عمیق نسبت به جامعه جهانی دربین مسئولان شد و خودکفایی داخلی به ویژه برای ساخت سلاح و تامین انرژی اهمیت روزافزونی یافت.

3-     در زندگی امروزی گاهی از دست دادن فرصتی در «آنی» تاسف برانگیز است اما فراموش نکنیم که طی جنگ در آنی «جانی» از دست می رود و هرگز قابل جایگزین شدن نیست. صدها هزار خانواده در ایران عزیزان خود را طی جنگ از دست دادند. صدها هزار نفر دیگر نیز مجروح و جانباز شدند. خانواده های ایرانی همچنان زخم جنگ را بر روح جان خود دارند.

4-     در بعد خارجی برجسته ترین پرونده های سیاست خارجی جمهوری اسلامی یا مانند پرونده گروگان گیری 444 روزه تحت تاثیر جنگ قرارگرفتند و یا مانند پرونده ایران-کنترا طی جنگ آغاز شدند. ماجرای ارسال پنهانی سلاح به ایران همچنان جزو یکی از پیچیده ترین پرونده های روابط بین الملل به شمار می رود که پرسش های بی پاسخ زیادی را باقی گذاشته است. طی سال های گذشته نیز پرونده هسته ای تبدیل به مهم ترین موضوع سیاست خارجی شده که می توان یکی از ریشه های آن را در دوران جنگ و بی اعتمادی به نظام بین الملل جست.

5-     از نظر فرهنگی و تبلیغاتی هم جنگ منبعی الهام بخش برای بسیاری از داستان ها، رمان ها، فیلم ها و سریال ها بوده است که پس از جنگ اغلب با حمایت های حکومتی تولید شده اند. نبود نگاه متفاوت و غیر حکومتی به جنگ یکی از دلایلی است که نسل های جدیدتر را به طور کلی و فارغ از یکی دو اثر به طور استثنا، از تاریخ و ادبیات جنگ دور نگاه داشته و برخلاف سینمای جهان که همچنان پس از گذشت هفت دهه از جنگ جهانی دوم درباره آن واقعه فیلم می سازد و مخاطب جذب می کند، سینمای مستقل ما در این زمینه آثار در خور توجهی ندارد. روایت های کلیشه ای و کمبود شدید فیلم نامه های اقتباسی را می توان از جمله نقطه ضعف های مهم تاریخ سینمای جنگ برشمرد. اتوبوس شب (کیومرث پور احمد، 1385) و پاداش سکوت (مازیار میری، 1385) از جمله معدود فیلم های اقتباسی سینمای جنگ به شمار می روند که البته آثار در خور توجهی هستند. با وجود این نسل های بعدی می توانند با اتکا به ادبیات موجود به بررسی هر چند اندک تاثیر جنگ بر جامعه ایران بپردازند. بدون شناخت جنگ نمی توان قضاوت منصفانه ای درباره ادبیات جنگ داشت.

6-     تعدادی از عملیات نظامی که طی هشت سال جنگ توسط نیروهای مسلح انجام شد نه تنها در سطح درگیری ایران و عراق بلکه در سطح بین المللی نیز مورد توجه قرارگرفته اند و مراکز مطالعات نظامی به بررسی آنها می پردازند. عملیات کمان 99، مروارید، حمله به اچ-3، بیت المقدس و ... از جمله موفقیت های نظامی ایران هستند که به عنوان نمونه هایی کلاسیک در سطح بین المللی از آنها یاد می شود. در رشته هایی همچون اندیشه سیاسی و علوم سیاسی و شاخه های مختلف علوم انسانی خواندن متن های اصلی متفکرین بزرگی همچون مارکس، وبر، زیمل، هابرماس و ... راه اصلی شناخت مکتب هاست و توصیه می شود که به جای مطالعه کتاب هایی که درباره این متفکرین نگاشته شده، آثار خود آنها را مورد مطالعه قرارداد. برای شناخت تاریخ جنگ نیز نباید از بررسی عملیات گوناگونی که در طول جنگ انجام شده و موفقیت ها و شکست ها و همچنین مسائل سیاسی دست اول آن دوران غافل شد.

از آنجا که طرح ریزی و استراتژی در جنگ ها از اهمیت به سزایی برخوردار است و شکست طرح ها هزینه های هنگفتی به بار می آورد، توجه به عقلانیت در تصمیم گیری ها طی نبرد  دوچندان می شود و از طرف دیگر از آنجا که جنگ مظهر نهایت خشونت و وحشت و نابودی است نمی توان بدون اتکا به نهایت شجاعت و از خود گذشتگی و وطن پرستی به چنین آوردگاهی قدم گذاشت.  اکنون سال ها از جنگ می گذرد اما برای پیشرفت همچنان به نهایت عقلانیت و از خود گذشتگی و استواری بر دستیابی به اهداف نیازمندیم. این نهایت ها را غنی کنیم.

 

* کارشناس ارشد مطالعات خاورمیانه

 


پی نوشت:

1.       ابراهیم حاتمی کیا، 1384.

2.       میم مثل مادر، رسول ملاقلی پور، 1385

3.       محمد علی باشه آهنگر، 1390

4.       مازیار میری، 1389

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy