جمعه, 02 تیر 1396 |

امیرکبیر در ترازوی نقد

گفتگوی خرد با فریدون مجلسی و عبدالرضا غفرانی
بخش پایانی

هدف ما از بررسی سیاست داخلی و خارجی امیرکبیر، ارزیابی وی با معیارهای امروز نیست. بلکه سعی داریم با توجه به تجربه ی ایرانی، آنچه که از میراث افرادی همچون حسنک وزیر و خواجه نظام الملک برای ما به یادگار مانده است، به یک نقطه ی اتصال با امروز دست پیدا کنیم.

امیرکبیر در ترازوی نقد، بخش اول

امیرکبیر در ترازوی نقد، بخش دوم

 

خرد: هدف ما از بررسی سیاست داخلی و خارجی امیرکبیر، ارزیابی وی با معیارهای امروز نیست. بلکه سعی داریم با توجه به تجربه ی ایرانی، آنچه که از میراث افرادی همچون حسنک وزیر و خواجه نظام الملک برای ما به یادگار مانده است، به یک نقطه ی اتصال با امروز دست پیدا کنیم. دریابیم که امیر در کجا، راه را درست طی کرده و در کجا به بیراهه رفته است. در سیاست خارجی با سیاستمداران و سفرای خارجی چگونه هم نشین بوده و مواضع و رفتارهای او چقدر برای ما قابل دفاع است. ما در سیرالملوک، خواجه نظام الملک نشانه هایی از خرد ایرانی داریم که هنوز هم در دیپلماسی روز دنیا قابلیت دفاع و عرضه دارد. با همین نگاه می خواهیم امیر را نقد کنیم. ارزیابی شما از سیاست خارجی امیرکبیر چیست؟

غفرانی: جناب مجلسی بحث هائی را در باب جامعه شناختی مطرح کردند.من اجازه می خواهم از دید روانشناسی وارد بحث شوم. از تکرار گفته های دیگران درباره ی امیرکبیر اجتناب می کنم، چرا که قصد ما این نیست به تائید و تمجید امیر بپردازیم. سعی دارم، ایشان را به طور صحیح نقد کنم. برای نقد امیرکبیر ابتدا باید به زندگی شخصی وی با دید روانشناسانه بنگریم. هرچند اطلاعات دقیقی درباره ی زندگی خصوصی وی در دست نیست. ولی این را نیز می دانیم که همانگونه که سیاست خارجی کشورها برآمده از سیاست داخلی آنهاست؛ رفتار و منش افراد در حوزه ی عمومی تا حد بسیاری متناسب با نوعِ تربیت و ویژگی های فردی آنهاست. به علت ضیق وقت، صرفا به راهی که میرزا تقی خان امیرکبیر در سیاست خارجی خود دنبال می کرد، اشاره اجمالی خواهم داشت.

میرزاتقی خان امیرکبیر همزمان با صدارت، سکان سیاست خارجی کشور را نیز در دست داشت. در آن زمان امیرکبیر تجربیات گرانبهائی بواسطه ی سفرهای خارجی و ملازمت ولیعهد کسب کرده بود. این امر، باعث آشنائی وی با اوضاع جهان و شناخت کامل از کشورهای همسایه شد. وی قبل از اینکه به مقام صدارت برسد، سفرهائی به خارج از کشور انجام داده بود و هر کدام از این سفرها توأم با انجام ماموریت های مهم بود، که در عین حال می توانسب سرنوشت ساز هم باشد. برای مثال، هنگامی که فقط 22 سال داشت به عنوان منشی* در هیاتی به سرپرستی شاهزاده خسرو میرزا، برای عذرخواهی قتل گریبایدوف به سن پترزبورگ رفت. در این سفر هیات ایرانی با مقامات روسی و شخصِ تزار دیدار داشتند. اینها مطالبی بودند که در صحبت های اقای مجلسی نیز بدانها پرداخته شد.  

در ارتباط با سیاست خارجی ایران در زمان صدارت امیرکبیر، از همان ابتدا امیر اساس را بر ایجاد نوعی توازن و تعادل در روابط با دو قدرت بزرگ آن زمان یعنی انگلیس و روسیه گذاشته بود. با توجه به اینکه، شروع زمامداری امیرکبیر با بی تجربگی و جوانی شاه همزمان بود، وی خود را در راس تصمیمات قرار می داد و اجازه ی دخالت انگلیس و روس در امور داخلی و سیاست خارجی کشور را به هیچ عنوان نمی داد. رفتار امیر به گونه ای بود که قاطعیتش با واکنش منفی در طرف مقابل، مواجه نشود، البته این رفتار وی، با اقبال مساعد کشورهای خارجی صاحب نفوذ در ایران روبرو نشد. آنها در این تصور بودند که امیر نیز مانند دیگر اسلاف  خود، ابتکار لازم در هدایت سیاست خارجی را ندارد.

امیرکبیر بر آن بود تا در بلند مدت با ایجاد تعادل و توازن در سیاست خارجی از تاثیر قدرتِ انگلیس و روس در ایران بکاهد. از این رو، برای ایجاد ارتباط با کشورهای دیگر اروپائی و امریکا تلاش هائی را آغاز کرد، تا از رهگذرِ پیشرفت های فنی و تکنیکی آنها به خصوص آلمان و اتریش، زمینه توسعه صنعتی ایران را فراهم کرده و با استفاده از آخرین پیشرفت های علمی کارخانه هایی متناسب با نیاز کشور راه اندازی شود. موضوعی که امروز از اهداف کلیدی سیاست خارجی کشورها است، در صد و پنجاه سال پیش از اولویت های امیرکبیر بوده است. برای نمونه می توان به مذاکرات با نمایندگان کشورهای امریکا، اتریش و پروس در استانبول اشاره کرد. البته این تلاش ها به دلیل کارشکنی های نماینده انگلیس و تا حدودی روسیه، به سرانجام مطلوب نرسید و پس از عزل امیر هر آنچه وی برای توسعه کشور پی ریزی کرده بود، توسط خلفِ ناخلفش؛ میرزاآقا خان نوری کنار گذاشته شد. 

در حاشیه بحث حاضر لازم می دانم به این نکته نیز اشاره کنم که بر اساس اسناد موجود، روابط ایران و ایالات متحده از زمان صدارت میرزاتقی خان امیرکبیر آغاز شد. وی برای حفظ منافع ملی کشور، با درایت و دور اندیشی از هر وسیله ای استفاده می کرد.از دیگر موارد مهم در آن دوران، می توان به درخواست دولت انگلیس از ایران برای بازرسی و تفتیش کشتی ها ، تحت عنوانِ حمایت از کشتی های بازرگانی ایران در خلیج فارس اشاره کرد که با مخالفت امیر مواجه شدند. در این هنگام سفیر انگلستان به او گفته بود "عاقبت پشیمان خواهید شد." و  امیر پاسخ داده بود:  "نه به آن اندازه ای که حاکمیت کشورم را بفروشم".

ارزیابی رفتار امیر در آن دوران، با توجه به واژگانی که امروز برای ما آشناست، قابل تامل است. در واقع امیرکبیر به سیاست با دید واقع گرایانه نمی نگریست، شاید بهتر باشد او را یک آرمان خواه بنامیم.

 مجلسی: به نظر من، بهتر است برای امیرکبیر از لفظ سیاست آرمانی استفاده کنیم و آن را در مقابل سیاست عملی بگذاریم.

غفرانی: بله از دید من نیز، امیر یک آرمان خواه به تمام معنا بود؛ و در هر شرایطی فقط به یک چیز می اندیشید و آن منافع ملی بود. البته قصد من این نیست که وی را به تفکراتی از نوع ماکیاولیستی نزدیک کنم.  وی با روی آوردن به امریکا برای عملی ساختنِ سیاست موازنه خود، نشان داد برای سیاست هایش راهکار نیز اندیشیده است. برخی به اشتباه این سیاست امیر را مساوی فروش حاکمیت کشور قرار می دهند، که من به شدت با آن مخالف هستم. این دو موضوع کاملا متفاوت از هم است.

مجلسی: بحث بسیار نزدیک بهم پیش رفت، به گونه ای که بسیاری از مباحثی که در مورد منش امیرکبیر گفته شد، با مثال هائی بود که شاید برخی از آن موضوعات جایش در مبحثِ سیاست خارجی باشد؛ و یا مواردی که درباره ی سفرهای امیرکبیر از طرف من و اقای غفرانی گفته شد، همگی دنباله ی بحث در باب سیاست خارجی امیر است

غفرانی: من هم مثل آقای مجلسی نزدیک بودن بحث ها را مورد تاکید قرار می دهم، چرا که زندگیِ یک فرد مجموعه است از اتفاقات، که همه ی آنها در کنار هم شخصیت او را می سازد.

 

خرد: با تشکر فراوان از شما.

 

 

*در رده بندی کنونی وزارت امور خارجه به آن دبیر می گویند.

 

 

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy