دوشنبه, 05 تیر 1396 |

حزب توده و جنبش زنان، از ظهور تا افول

حزب توده ایران، فارغ از تمامی انتقاداتی که در مورد وابستگی اش به اتحاد جماهیر شوروی بعنوان یک قدرت خارجی بیان شده است بی شک سازمان یافته ترین، فراگیرترین و منسجم ترین حزب سیاسی در تاریخ معاصر ایران بوده است. این حزب از ابتدای تاسیس خود بر پایبندی به قانون اساسی مشروطه، دفاع از آزادی های مدنی و حقوقی و حمایت از حقوق همه شهروندان تاکید داشت...

امری که در طول حیات حزب توده با فراز و فرودهای بسیاری مواجه شد. حزب توده از دهه 20 خورشیدی با انتشار فراخوان هایی از تمامی شهروندان برای اتحاد علیه "فاشیسم" دعوت بعمل می آورد. در این میان تاکید این حزب بر لزوم حضور پررنگ اجتماعی و سییاسی زنان در عرصه مبارزاتی امری قابل توجه بود. برنامه حزب توده که بهمن ماه 1321 تدوین شد از تامین حقوق سیاسی، کمکهای رفاهی به مادران تنگدست و دستمزد برابر برای کار برابر سخن به میان آورده بود. حزب توانست جمعیت چشمگیری از زنان تحصیلکرده، دانش آموز و آموزگار را در سازمان زنان حزب توده جذب نماید. تشکیلات دموکراتیک زنان شاخه حزب توده در امور زنان بود و در سال 1322 فعالیت خود را با شعار مبارزه در راه بدست آوردن حقوق مساوی زنان در مقابل کار مساوی آغاز کرده بود. تاثیرپذیری مستقیم حزب توده از تجربه شوروی و اعطای حقوق مدنی و زنان به زنان الهام بخش تشکیل شاخه زنان در این حزب شده بود. تصویب اصل مساوات کامل زن و مرد و رعایت حق استقلال آزادانه زنان و مردان، حق طلاق وسایر مسائل مرتبط با زوجین در شوروی امری کم سابقه بود.  این برای نخستین بار بود که در تاریخ ایران یک حزب سیاسی فراگیر از لزوم حقوق مساوی زن و مرد در تمامی عرصه های اجتماعی، سیاسی، حقوقی و اقتصادی سخن به میان آورده بود.

از جمله اقدامات مهم حزب توده در عرصه حقوقی در دفاع از حقوق زنان می توان به طرح قانون انتخابات جدید از سوی نمایندگان حزب در مجلس چهاردهم بود که طبق آن زنان دارای حق رای می شدند. تشکیلات زنان نیز به موازات تلاش نمایندگان حزب در پارلمان د ر عرصه اجتماعی اوراقی را در دسترس عموم مردم قرار داد تا نظر خود در مورد مشارکت زنان در انتخابات را اعلام کنند و با ابتکار عمل سازماندهی همه پرسی عمومی را در مورد اصلاح قانون اساسی و قانون را تکرار کنند.

با طرح این موضوع دولت مصدق تحت فشار قرار گرفت چرا که جناح مذهبی به رهبری ایت الله کاشانی که در آن زمان از محمد مصدق حمایت تاکتیکی بعمل آورده بود با طرح خواست حق رای زنان مخالفت کرده بود. در نتیجه این طرح نادیده گرفته شد. پس از آن تشکیلات زنان به سازمان ملل متحد نامه ای نوشت و در آن از سازمان ملل خواست تا با توجه به منشور سازمان و اعلامیه جهانی حقوق بشر از دولت ایران لزوم برسمیت شناختن حق انتخاب کردن و انتخاب شدن برای زنان ایرانی را درخواست نماید.

تشکیل شورای مادران با هدف بسیج توده های زنان در مناطق کارگرنشین برای رفع مشکلات محلی از دیگر اقدامات تشکیلات زنان بود. این تشکیلات همچنین در زمینه حفظ صلح جهانی نیز فعالیت هایی را انجام می داد. حکومت پهلوی در آن زمان پیشتازی حزب توده در دفاع از حقوق زنان را یک تهدید قلمداد می کرد. پس از ممنوعیت فعالیت حزب توده در پی وقوع کودتای 28 مرداد سال 1332، از ادامه فعالیت تشکیلات غیر دولتی حامی حقوق زنان نیز ممانعت بعمل آمد و در سال 1335 شورای عالی زنان تنها تشکیلات دولتی رسیدگی کننده به امور زنان به ریاست اشرف پهلوی خواهر شاه تشکیل شد. با این وجود، حزب توده در ادامه دوران سلطنت پهلوی به فعالیت های خود در زمینه حقوق زنان ادامه داد چنانچه در پلنوم هفتم کمیته مرکزی مصوب مردادماه 1339، 3 ماه مرخصی پس از زایمان با در نظر گرفتن حقوق برای زنان باردار، منع کارهای دشوار و خطرناک برای کم سالان و زنان تبادل نظر بعمل آمد. پس از پیروزی انقلاب در ایران و قدرت گرفتن جریان مذهبی، حزب توده به رهبری نورالدین کیانوری در فاصله سالهای  60-1357 به دفاع از جناح مکتبی در مقابل لیبرال های اسلامی پرداخت. مازیار بهروز در کتاب «شورشیان آرمانخواه» در این باره می گوید که اولیانفسکی یکی از روسای شعبه حزب کمونیست شوروی و از مشاوران حزب توده به کیانوری پیشنهاد داد که حزب توده و فدائیان اکثریت با جناح مکتبی دولت تازه تاسیس متحد شوند تا با کمک شوروی انقلاب به سوی راه به زعم او «رشد غیر سرمایه داری» سوق یابد و از قدرت گیری لیبرال ها و ملی گرایان جلوگیری بعمل اید. حزب در این زمان در موضع گیری های اولیه خود از دفاع از حقوق زنان سخن به میان می آورد با این حال این موضع گیری به تدریج کمرنگ شد و سیری افولی پیدا کرد. پیشنهاد حزب توده ایران برای تامین برابری کامل حقوق زن و مرد (ابان ماه 1358)، سخن گفتن از اعتقاد حزب توده بعنوان حزبی هوادار «آزادی و حقوق دموکراتیک مردم» و نافی هرگونه تبعیض و برتری جویی بر پایه «نژاد، رنگ و مذهب» از جمله مواردی بود حزب توده داعیه دفاع از آنها را داشت. حزب توده همچنین در بیانیه های خود گفته بود که برداشت این حزب از قانون اساسی جمهور اسلامی ایران بر این مبناست که قانون کسب مقام ریاست جمهوری از سوی زنان را مجاز و امکان پذیر می داند. در این میان اما مخالفت حزب توده با قانون مجاز بودن تعدد  زوجات و متعه و همچنین مخالفت با اصل قانونی اعدام زنان به جرم فساد و فحشا از جمله مواردی بودند که آنان را در تقابل با نظرات جناح مکتبی حکومت تازه تاسیس قرار داده بود.

با این وجود پس از گذشت یکسال از پیروزی انقلاب، حزب توده که سررگم موضع گیری «ضد امپریالیستی» و درگیری های تئوریک درون حزبی خود بود نسبت به افزایش سخت گیری ها در مورد نوع پوشش زنان و مسائل آنان در حوزه اجتماعی سکوت کرد. رهبران حزب توده خواستار تیرگی روابط شان با جناح مکتبی به دلیل اختلاف نظر بر سر موضوع زنان نبودند و این مسئله را کم اهمیت تلقی می کردند. آنان معتقد بودند که مسئله حجاب الویت ندارد و مسئله مهم تر همکاری حزب توده با اسلامگرایان پس از سرنگونی رژیم پهلوی و تثبیت حکومت جدید است.دید غالب بر حزب توده و بخشی از جریان چپ در آن زمان این بود که آرایش زن ورسیدگی زنان به نوع  پوشش خود از جمله خصلت های منفی طبقه بورژوازی هستند. اعضای حزب همچنین در جلسات گروهی تحت عنوان «انتقاد از خود» بایستی در مورد مسائل خصوصی شان از جمله نحوه پوشش صحبت می کردند. رهبران حزب در این زمان از زنان با ظاهر و پوشش غربی تحت عنوان تحقیر آمیز «عروسک فرنگی» یاد می کردند. در همان حال جناح مکتبی حکومت خواستار اجرای اصل حجاب اجباری شد و رهبری حزب توده نیز مخالفت با این موضوع را جایز ندانست. «نامه مردم» ارگان رسمی حزب توده در تیرماه سال 1359 پس از اعلام خبر قطعی شدن حجاب اجباری نوشت «ضد انقلاب می کوشد با عمده کردن مسئله حجاب اسلامی خود را از زیر ضربه خارج کند و با این انقلاب و رهبری آن را آماج حملات خود قرار دهد». سازمان فدائیان اکثریت نیز در همصدایی با جماح مکتبی در نشریه کار ارگان رسمی این سازمان در مطلبی تحت عنوان «حقوق زن و حجاب اسلامی» می نویسد «طرح مسئله حجاب آن هم در شرایطی که جبهه «سرمایه داران لیبرال» با حمایت فعال «امپریالیسم آمریکا» تلاش دارد تا «دستاوردهای انقلاب» را برباد دهد وحدت مردم را بیش از پیش در مخاطره قرار می دهد و بیش از هر زمان دیگری آب به اسیاب امپریالیسم آمریکا و متحدان داخلی می ریزد».

مسیر فعالیت حزب توده در حوزه زنان و دفاع از حقوق این بخش از جامعه، علاوه بر به همراه اشتن دستاوردهای قابل توجه با سیری  نزولی تا زمان ممنوعیت کامل فعالیت قانونی این حزب همراه بود. شاید بتوان گفت فعالیت های پیگیر اعضای حزب توده در حوزه امور مسائل زنان رژیم پهلوی را به تکاپو واداشت و سران آن رژیم دریافتند که گسترش حضور زنان در عرصه فعالیت های اجتماعی و سیاسی امری ضروری است. نشانه های این موضوع را می توان در طرح مسئله حق رای زنان در سال 1341 از سوی حکومت دید. رژیم شاه همچنین در قالب پروژه «انقلاب سفید» با ارائه امتیازاتی که در شعارهای سازمانهای چپ بعنوان مطالبات این جریان مطرح می شد قصد داشت تا گوی سبقت را از حزب توده و سایر جریانات طیف چپ برباید. علیرغم فعالیت های شایان توجه حزب توده در زمینه حقوق زنان در دوران حکومت پهلوی، پس از پیروزی انقلاب رهبری این حزب به دلیل درگیر ساختن بیش از حد خود با مسائل تئوریک از جمله تاکید بر لزوم مبارزه علیه امپریالیسم و عاملان داخلی آن و نزاع های درون جناحی و همچنین نزدیکی به جناح مکتبی حکومت تازه تاسیس سبب شد تا این حزب از لزوم توجه به حقوق مدنی و سیاسی زنان غفلت ورزد.

*نویسنده و روزنامه نگار 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy