دوشنبه, 05 تیر 1396 |

ديگچه جومون

Hatamiتاریخ جهان به روایت صد شی (8)
قدیمی ترین دیگچه ها برخلاف تصور رایج توسط کشاورزان ساخته نشدند، بلکه اجداد شکارچی ما در عصر حجر آن ها را ساختند و از آن در طبخ غذا استفاده کردند. در واقع ژاپنی های شکارچی نخستین سفالگران تاریخ بودند و احتمالا اولین خورش را نیز خوردند...

بخش دوم: پس از عصر يخبندان

 

Jomon pot

دوره تاريخي: پس از عصر يخبندان، 9000 تا 3500 سال پيش از ميلاد

محل كشف: شرق آسيا

قدمت: 5000سال پيش از ميلاد

ابعاد: 15*17 سانتي متر

 

ديگچه هاي جومون قديمي ترين ديگچه ها در دنيا هستند. سفالگري توسط مردمي كه حدود 14000 سال پيش طي آخرين عصر يخبندان در ژاپن، چين و كره زندگي مي كردند ابداع شد. ديگچه ها انسان را قادر مي ساختند كه دانه هاي خوراكي و صدف را براي خوردن (قابل خوراك شدن) بجوشاند. اين ديگچه سالم هزاران سال پس از ساخته شدن يافت شد و كاربري جديدي پيدا كرد. طي قرن 18 ميلادي قسمت داخلي ديگچه براي استفاده در مهماني چاي ژاپني ها با ورقه هاي طلا پوشانده شد.

چگونه انسان شكارگر و گردآورنده غذا ديگچه ساخت؟

زماني گمان مي رفت كه ديگچه هاي اوليه توسط كشاورزان ابداع شده اند. زندگي كوچ نشيني انسان شكارگر و گردآورنده غذا به اين معني بود كه آنها نمي توانستند ديگچه ها را با خود حمل كنند. جومون ها انسان هايي شكارگر و گردآورنده غذا بودند و به علت محيط يگانه (unique) ژاپن قادر بودند كه سفالگري را بسط دهند. آنها در منطقه ويژه اي سرشار از غذا زندگي مي كردند و رژيم غذايي شان بيش از 65 گونه پستاندار مختلف را شامل مي شد. اين ويژگي به جومون ها امكان داد كه براي سال ها در يك محل مستقر شوند و رشد و توسعه سفالگري براي پخت غذا را تقويت كرد. جومون، به معني الگوي ريسماني (cord-pattern) است و اين نام در پي طرح طناب مانند سفالگري شان به آنها داده شد.

چه چيزي در ديگچه هاي قديمي پخته مي شد؟

ربكا استيسي (Rebecca Stacey) دانشمند موزه بريتانيا:

"ديگچه هاي قديمي كه همچنان حاوي مواد غذايي (آن دوران) باشند بسيار كميابند. با تجزيه و تحليل پس مانده هاي غذا نمي توانيم به طور كامل دستور پخت غذاهاي قديمي را به دست آوريم، اما مي توانيم نوع غذاهايي كه پخته مي شده را تشخيص دهيم. اين امر به ما كمك مي كند تا تنوع مواد غذايي را كه در رژيم غذايي باستاني وجود داشته بشناسيم و بدانيم كه روش طبخ اين غذاها چگونه ارزش غذايي آنها را افزايش داده يا كيفيت آنها را حفظ كرده است. بنابراين ما در آستانه فهم بيشتر درباره چگونگي مديريت منابع غذايي در دوران باستان هستيم.

پس مانده غذاهاي سوخته گاهي اوقات بر روي سطوح اين ديگچه ها يافت شده است و بررسي آنها مي تواند مشخص كند كه چه غذايي در ديگچه ها پخت مي شده. حتي ظرف هايي كه تميز به نظر مي رسند معمولا" شامل باقي مانده غذاهايي هستند كه در بافت هاي ظرف جذب شده اند. اين پس مانده هاي نامحسوس اغلب از تكه هايي كه روي سطوح ظرف ديده مي شوند بهتر باقي مانده اند، زيرا بافت سراميك (ظرف) آنها را در برابر تجزيه شدن محافظت مي كند. پس مانده ها با فن آوري كه با عنوان chromatography-mass spectrometry(GC/MS) شناخته مي شود تجزيه و تحليل مي شوند. اين فن آوري مولكول هاي پس مانده را از هم جدا مي كند و اطلاعاتي درباره آنها به دست مي دهد كه از طريق آن مي توان مولكول ها را شناخت. اين روشي است موثر براي فهم اين مسئله كه چه موادي در پس مانده هاي غذايي وجود دارند. برخي مواد غذايي از بقيه بهتر باقي مي مانند. چربي ها در آب حل نشده و به راحتي تجزيه نمي شوند، در حالي كه مواد قندي و پروتئين ها در طي زمان، سريعتر از بين مي روند. به اين دليل غذاهاي داراي چربي مانند گوشت، ماهي، محصولات لبني و روغن گياهي رايج ترين مواد غذايي هستند كه يافت شده اند."

***

نخستين ديگچه، هزاران سال پيش كاملا" به طور اتفاقي توسط يكي از پيشينيان ما ساخته شد. مي توان تصور كرد كه تكه اي گل خيس به نحوي در آتش افتاده، خشك و سفت شده و حالتي توخالي پيدا كرده و با وجود جنس سختش مي توانسته اشيايي را در درون خود جاي دهد. از عصر يخبندان تا زمان ساخته شدن ديگچه سفالي، براي آشپزي، برگ هاي خيس، سبدها و پوست ها سوراخ و داغ شده و گوشت مانند زغال مي شد، و ناگهان زماني كه آن گل خيس سفت شد، دنيايي از لوازم آشپزي و طراحي هاي سفالي پديدار شد.

اتفاق معجزه آسايي كه سفالگري به وجود آورد، با تحولي عظيم در تاريخ بشر همزمان شد. در قسمت هاي پيشين نگاهي داشتيم به روش هايي كه انسان ها براي پرورش حيوانات و كشت و زرع از آنها استفاده مي كردند. در نتيجه آن روش ها و براي خوردن غذاهايي جديد آنها آشپزي جدیدی را آغاز كردند و در پي آن زندگي متفاوتي نيز شكل گرفت: انسان ها يكجا نشين شدند. در اين قسمت ما در ژاپن 7000 سال پيش هستيم، همراه با ديگچه اي قديمي كه در سنتي ساخته شده كه به ده هزار سال پيش از آن باز مي گردد.

سيمون كانر (Simon Kaner):

"قديمي ترين تاريخي كه تا به حال براي سفالگري مشخص كرده ايم حدود 16500 سال پيش است، كه اين خود مسئله اي است بحث برانگيز زيرا اين زمان (16500سال پيش) دوره اي است كه اغلب مردم آن را با عنوان عصر حجر پيشين (Old Stone Age) مي شناسند كه طي آن مردماني مي زيستند كه شكارچي حيوانات بودند. انتظار نمي رفت كه سفالگري در چنين دوره اي كشف شود."

نخستين ظرف سفالي جهان در ژاپن متولد و احتمالا" نخستين خورش جهان نيز در ژاپن پخته شده است. ظروف سفالي در موزه هاي سراسر جهان يافت مي شوند و در گالري روشنگری (Enlightenment Gallery) موزه بريتانيا نيز ديگچه هايي از سراسر جهان وجود دارند. گلدان هاي يوناني با طرح قهرمان هاي در حال نبرد، كاسه هاي سلسله مينگ (Ming) از چين، كوزه هاي ديگچه مانند آفريقايي و كاسه هاي زيباي وج وود (Wedgwood tureens). امروزه در سراسر جهان كاسه ها چنان شي معمولي هستند كه وجودشان مسلم فرض مي شود، اما تاريخ بشر شايد بيش از هر چيز ديگر توسط كاسه ها روايت شده است (!)، و همانگونه كه رابرت براونينگ (Robert Browning) مي گويد: "چرخ تاريخ به عقب مي رود و (يا) متوقف مي شود، اما سفالگري و گِل (تا اعماق تاريخ) ادامه مي دهند." ديگچه جومون شي بسيار مهمي است. در ظاهر بسيار ابتدايي به نظر مي رسد. ديگچه از گِل قهوه اي مايل به خاكستري ساخته شده، و با 6 اينچ ارتفاع و 6 اينچ دهنه و ديواره هايي صاف و كفي مسطح ابعادي در حدود سطل بازي بچه ها در ساحل دارد و البته 7000 سال پيش در ژاپن ساخته شده است.

با نگاهي از نزديك مي توانيم ببينيم كه اين ظرف از ريسمان هايي گلي ساخته و سپس به بخش بيروني آن فيبر چسبانده شده. به اين ترتيب زماني كه آن را در دست مي گيريم احساس مي كنيم كه يك سبد را در دست داريم. اين ظرف ظاهر و حس يك سبد گِلي را تداعي مي كند. نشانه هاي سبد مانند روي اين ديگچه و ديگر ظروف مشابه در آن دوران همگي از الگوي ريسمان مانند پيروي مي كنند و به اين دليل در زبان ژاپني با همين عنوان (ريسمان) ناميده مي شوند. آنها ديگچه هاي جومون و درواقع ديگچه هايي با الگوي ريسمان هستند. كلمه جومون Jomon تنها براي اشيا به كار نمي رود بلكه به مردمي كه آن ديگچه ها را ساختند و به كل دوره تاريخي كه در آن مي زيستند نيز گفته مي شود. جومون ها كه نخستين ديگچه ها را خلق كردند در منطقه اي كه امروزه در شمال ژاپن واقع شده مي زيستند. سيمون كانر (Simon Kaner) متخصص فرهنگ باستاني ژاپن از دانشگاه آنجلياي شرقي (University of East Anglia):

"ما در اروپا هميشه فرض كرده ايم، مرماني كه سفالگري را آغاز كردند كشاورز بودند، و انسان ها تنها از طريق كشاورزي مي توانستند يكجا نشين باشند زيرا با استقرار در يك مكان مي توانستند مازاد مواد غذايي را گردآوري كرده و در طول زمستان با استفاده از آن زندگي كنند. از آنجا كه سفال شي دست و پاگيري در هنگام سفر كردن است، فرض بر اين بود كه انسان فقط زماني كه در طول سال در يك مكان بماند مي تواند سفالگري كند.

نمونه (زندگي) ژاپني واقعا" جالب است. سفالگريي كه در اين نمونه ديده مي شود توسط مردمي ساخته شده كه كشاورز نبودند. اين يكي از بهترين مثال هايي است كه از مردم پيش از تاريخ از سراسر جهان به دست آمده است. مردمي كه از طريق ماهي گيري، جمع آوري دانه هاي گياهي، خوراكي هاي وحشي و شكار حيوانات زندگي مي كردند و همچنين براي آشپزي به اين ديگچه ها نياز داشتند."

به نظر مي آيد كه مردم جومون شيوه زندگي كاملا" راحتي داشتند. آنها در كنار دريا زندگي مي كردند و به ماهي به عنوان منبع اصلي غذا وابسته بودند، غذايي كه (تقريبا) هميشه در دسترس بود. پس آنها نيازي نداشتند كه مانند انسان هاي شكارگر و گرد آورنده غذا دائم به دنبال غذا بگردند. همچنين دسترسي آسان به خوراكي هاي فراوان گياهي موجب شده بود اجباري براي اهلي كردن حيوانات يا كاشتن نوع خاصي از گياهان نداشته باشند. شايد به دليل وجود چنين منابع فراواني از غذا بود كه، در مقايسه با ديگر نقاط جهان زمان زيادي طول كشيد تا كشاورزي در ژاپن رواج يابد. كشاورزي ابتدايي به شكل كاشت برنج تنها 2500 سال پيش به ژاپن رسيد، اما ژاپني ها در ساخت ديگچه هاي گلي بسيار جلوتر از ديگر اقوام بودند."

پيش از ساخت ديگچه هاي جومون مردم غذاي خود را در گودال هايي درون زمين يا در سبد نگه داري مي كردند كه اولي هميشه در معرض دزدي حيوانات و دومي هميشه در برابر فرسودگي و آب و هواي نامساعد آسيب پذير بودند. گذاشتن غذا در ظرف هاي محكم گلي كه مي شد درب آنها را پوشاند، موجب تازه ماندن غذا و دور ماندن موش ها مي شد! از آنجا كه جومون ها پيش از ساخت ديگچه ها سنت سفالگري نداشتند تا شكل و تزيين ظرف هاي خود را از آن بياموزند، براي طراحي ديگچه از سبدها الگو گرفتند. پس تعجب آور نيست كه آنها ديگچه ها را شبيه به سبدها و در واقع همگي آنها را مشابه هم ساختند. پروفسور تاكاشي دوي (Takashi Doi) باستان شناس ارشد در دفتر امور فرهنگي ژاپن:

"ايده طرح هايي كه جومون ها روي ديگچه ها به كار مي بردند از طبيعت اطرافشان گرفته شده بود. خطوط روي ديگچه ها از درختان، گياهان، صدف ها و استخوان حيوانات الهام گرفته شده بود. الگوهاي (بدنه ديگچه هاي) ابتدايي با استفاده از رگ و ريشه گياهان و ريسمان هاي تاب خورده درست مي شد و تنوع چشم گيري در راه هايي كه شما مي توانيد يك ريسمان را تاب دهيد وجود دارد، در اين زمينه مهارت هاي مربوط به آن منطقه كه در طول زمان شكل گرفته اند قابل مشاهده است. طي دوران جومون ها مي توانيم بيش از 400 سبك و شيوه محلي و منطقه اي در ساخت ديگچه ها را ببينيم. ساخت برخي از سبك هاي خاص را كه داراي نشانه هاي ريسماني ويژه بودند مي توان در طول 25 سال (در آن دوران) مشاهده كرد. به همان اندازه كه طرح هاي زيبا و جالب ظروف ذخيره سازي غذا براي جومون ها اهميت داشت جومون ها مي بايست براي ساخت ظروف آشپزخانه اي كه چكه نكنند(نشتي و سوراخ نداشته باشند) و غذا را خنك نگه دارند نيز تلاش مي كردند. فهرست غذاهايي كه مي بايست درون ظرف جاي گيرند عبارت بودند از سبزيجات و دانه هاي خوراكي، اما همچنين انواع حلزون ها نيز در ليست غذايي جومون ها وجود داشتند. جومون ها گوشت را در ديگچه ها آب پز و يا برشته مي كردند و از اين رو ژاپن زادگاه سوپ و خورش به شما مي رود. سيمون كانر در اين باره مي گويد:

"ما كاملا" خوش شانس هستيم كه جومون ها در كار شستن ظروف خيلي مهارت نداشتند و ميزان زيادي از كربن مواد غذايي، به صورت پس مانده هاي سياهي روي سطوح داخلي ديگچه ها باقي مانده است. برخي از قديمي ترين ديگچه ها كه قدمتشان به 14000 سال مي رسد داراي لايه هاي سياهي از كربن هستند كه به وسيله آن تا (14000سال) تاريخ گذاري شده اند. آيا اين ظروف براي پختن سبزيجات به كار مي رفته اند؟ شايد براي پختن خورش ماهي از آنها استفاده مي شده؟ و ممكن است از آنجا كه جومون ها از طيف گسترده اي دانه هاي گياهي و حبوبات از جمله ميوه بلوط استفاده مي كرده اند، قبل از اينكه آنها قابل خوردن شوند مي بايست آنها را مي پخته اند."

به نظر مي رسد كه تغيير رژيم غذايي انسان توسط ديگچه ها نكته جالبي است. غذاهاي جديد (آن دوران) تنها زماني قابل خوردن بودند كه جوشانده مي شدند. جوشاندن صدف حلزون ها موجب باز شدن صدف مي گردد و باعث مي شود راحت تر بتوان به محتويات صدف دست يافت و حتي صدف هايي را كه با جوشاندن باز نمي شوند را مي توان از طريق اين روند جدا كرد و كنار گذاشت. روند انتخاب غذا بر مبناي آزمون و خطا توجه انسان را به اين مسئله جلب مي كند كه حوادث ناگوار زيادي مي بايست در طول اين مسير رخ داده باشد و البته اين فرآيندي است كه در همه جهان طي مي شده است.

زندگي جومون ها كه با شكار و گردآوري غذا سپري مي شد و با فن سفالگري توانمند تر شد، براي 14000 سال تغيير بنياديني را تجربه نكرد. اگرچه قديمي ترين ديگچه ها در ژاپن ساخته شدند اما اين فن آوري از آن سرزمين فراتر نرفت. به نظر مي رسد كه پيدايش سفالگري در نقاط مختلفي از جهان و در زمان هاي گوناگون رخ داده است. نخستين ديگچه هاي شناخته شده در خاورميانه و شمال آفريقا چند هزارسال پس از نخستين ديگچه هاي جومون ساخته شدند و در قاره آمريكا اين فن آوري چند هزار سال پس از خاورميانه به دست آمد. اما تقريبا" در همه جاي جهان پيدايش ديگچه ها با شيوه هاي جديد آشپزي و غذاهاي جدي در ارتباط بودند.

امروزه ديگچه هاي جومون به عنوان سفيران فرهنگي ژاپن در نمايشگاه هاي بزرگ در سراسر جهان حضور دارند. اغلب ملت ها به افتخارات سلطنتي يا سپاهيان جنگ آور (امپراطوري ها) توجه مي كنند و به نظر مي رسد اين مسئله اي شگفت آور است كه ملتي مانند ژاپن كه از نظر فن آوري و اقتصاد قدرتمند است، با افتخار سرچشمه هاي هويتي خود را در دوران انسان هاي شكارگر و گردآورنده غذا بداند. به عنوان ناظري بيروني مي توان توجه زيادي به جزييات و الگوهاي روي سطوح ظرف ها و تداوم طولاني مدت سنت جومون ها داشت كه پيش از شكل گيري فرهنگ ژاپني، وجود داشتند. پروفسور تاكاشي دوي در اين باره مي گويد:

"ژاپن قديمي ترين سنت سفال سازي جهان را دارد. محصولات با كيفيتي كه توسط استادكاران زن و مرد برجسته ژاپني ساخته شده اند امروزه ميراثي 17000 ساله به حساب مي آيند. امروزه ديگچه ها و فرهنگ جومون ها براي بسياري از مردم ژاپن يادآور دوران مهمي هستند، شايد به اين دليل كه از طبيعت متمايز فرهنگ ژاپني كه در قالب تغيير بر تداوم تاكيد دارد صحبت مي كنند."

اما داستان ديگچه كوچك جومون اينجا به پايان نمي رسد، زيرا طلاكاري هاي داخل ديگچه كه شايد شگفت انگيز ترين مسئله درمورد اين شي باشد هنوز توضيح داده نشده است.

مسئله اي كه روايت تاريخ از طريق اشيا  را جذاب مي كند اين است كه اشيا در طول تاريخ حفظ مي شوند و سرنوشتي پيدا مي كنند كه هرگز توسط سازندگانشان تصور نمي شده و مسلما" اين مسئله در مورد اين ديگچه نيز صادق است. ورقه طلايي داخل ديگچه بين قرن 17 و 19 ميلادي درون آن كار شده است، در آن زمان ديگچه هاي قديمي توسط دانشمندان ژاپني كشف، گردآوري و نمايش داده مي شدند. احتمال مي رود كه مجموعه داري ثروتمند چند صد سال پيش داخل ديگچه را با ورقي از طلا پوشانده باشد كه در نتيجه پس از هفت هزار سال ديگچه جومون زندگي جديدي را به عنوان يكي از وسايل اصلي مراسم تشريفاتي چاي شروع مي كند.

مي دانيم كه در دوره جومون ها تشريفات و مراسم زيادي با استفاده از ديگچه ها انجام مي شده،(البته) به نظر نمي رسد كه سازنده اين ظرف به اين مسائل توجه مي كرده. در آن جامعه و به معنايي در تمامي جوامع، ديگچه ها (و ظروف سفالي) به سرعت از هدف كاربردي خود فراتر رفتند و به اشيايي براي جلوه گري تبديل گرديدند. از ابتدايي ترين غذا و نوشيدني هاي خانگي تا شام آخر (حضرت مسيح) از غذاي ساده ايلات كوچ رو تا ضيافت هاي بين المللي، ديگچه ها هميشه در اشكال مختلف حاضر بوده اند. اگر دور هم نشيني در زمان صرف غذا را نمونه اي كوچك از كل جامعه به حساب آوريم، آنگاه ديگچه ها پيوند دهنده ميهمانان و ميزبانان و در واقع كل جامعه به يكديگر هستند.

 

 

 

 

 

 

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy