دوشنبه, 05 تیر 1396 |

گاوهای سفالی مصری

Hatamiتاریخ جهان به روایت صد شی (7)
شاید اگر گاوها نیز می توانستند تاریخ خود را بنویسند، هشت هزار سال پیش را به عنوان یکی از تلخ ترین یا شاید شرم آورترین دوران در تاریخ خود ثبت می کردند؛ زمانی که رام انسان شدند و آزادی خود را از دست دادند. از آن پس همه چیز برای گاوها تغییر کرد و سرنوشت شان اسیر نیاز و فهم و هوس موجود دوپا شد؛ بیگاری کشیدند، پرستیده شدند، سلاخی شدند و حتی همراه او دفن شدند تا در زندگی پس از مرگش گرسنه نماند، همچون گاوهای سفالی مصری که در گوری در جنوب مصر همراه جسد مردی کشف شدند. 8000سال پیش گاوها ننگ بردگی را پذیرفتند و به تعبیر ما اهلی شدند...

 بخش دوم: پس از عصر یخبندان

 

Egyptian clay model of cattle

دوره تاریخی: پس از عصر یخبندان 11000 تا 5500 سال پیش

محل كشف: مصر

قدمت: 3500 سال پیش از میلاد

ابعاد: 10*30*15.3 سانتی متر

 

این قسمت از تاریخ جهان درباره یكی از آثار به دست آمده از مصر باستان است، مجسمه سفالی چهار گاو. این مجسمه سفالی (Clay) بیش از 5000 سال پیش در مصر ساخته شد. این مجسمه احتمالا" به منظور تغذیه صاحبش در زندگی پس از مرگ در گور وی قرارداده شده بود. در محیط خشن و ناملایم صحرا در مصر باستان، گاو به عنوان یكی از منابع حیات مورد احترام بود و گاهی یك گاو به طور كامل همراه با جسد انسانی دفن می شد. بعدها مجسمه هایی گلی با عنوان الهه گاو، كه حافظ و مادر فرعون به حساب می آمدند مورد پرستش قرارگرفتند.

نخستین بار گاوها كجا اهلی شدند؟

گاوها نخستین بار 8000 سال پیش از میلاد در شمال آفریقا اهلی شدند. پس از عصر یخبندان زمین گرمتر شد و نواحی پر آب ساوانا (Savannah) به بیابان های صحرا (Sahara desert) تبدیل شدند. بر اثر خشك تر شدن آب و هوا زندگی مردم به دره نیل محدود شد، جایی كه مردم برای غذا و حمل آب به گاو محتاج بودند. گاو همچنین به طور جداگانه در نواحی مختلفی از خاورمیانه اهلی شد و نژاد گاوها امروزه در سراسر جهان به نژاد گاوهای خاورمیانه باستان می رسد. هنگامی كه برای نخستین بار گاوها اهلی شدند، مردم از شیر گاو استفاده نمی كردند و زمان زیادی طول كشید تا پیشینیان ما به خوردن شیر گاو عادت كردند.

***

ردیابی نخستین گاوها

پروفسور دایان گیفورد گونزالز (Diane Gifford-Gonzalez) استاد انسان شناسی دانشگاه كلمبیا می گوید:

"این مجسمه، شكل نخستین گاوهای اهلی شده در آفریقا را نشان می دهد، حیواناتی با شانه های بلند اما بدون كوهان و شاخ های زیبای چنگ مانند. اینها شبیه به گاوهای امروزی كوری (Kuri) در كنار دریاچه غرب چاد هستند. بررسی های ژنتیك مشخص ساخت كه كی و كجا گاو برای نخستین بار اهلی شده است. پس از عصر یخبندان گاوهای وحشی از پاكستان و شمال هند به خاور نزدیك، شمال آفریقا و اروپا راه یافتند. مشخصات وراثتی (DNA) گاوهای زنده و نمونه هایی كه از استخوان گاوهای دوران های پیش به دست آمده به این مسئله اشاره دارد كه در كل گاو در سه مرحله و منطقه بین 8 تا 10 هزار سال پیش اهلی شده است.

یكی از مناطقی كه اهلی كردن از آنجا آغاز شد رشته كوه هایی است كه از تركیه شروع می شود و در ایران امتداد می یابد. گاوهای كوهان دار، مشابه "گاو مقدس" هندی ها در حاشیه رود ایندوس (Indus) در شمال غرب هند، و گاوهای وحشی آفریقایی احتمالا" در شمال شرق این قاره اهلی شدند. نسل های كنونی گاو آفریقایی مشخصه های وراثتی دارند كه نشان می دهد (همگی) آنها از مجموعه ژنتیكیی كه متعلق به یك منطقه بوده ارث برده اند. گاوهای اروپایی از نسل گونه های جنوب غرب آسیا هستند كه حدود 7500 سال پیش وارد اروپا شدند. بقایای اجساد نخستین گاوهای اهلی شناخته شده در آفریقا به 7800 سال پیش بازمی گردد. گاوهای جنوب آسیا، پیشینیان گاو كوهاندار و انواع مختلف گاو در سراسر آفریقا هستند. هنر، در دوران سرسبزی منطقه صحرا (Sahara) گاوهایی دو (یا چند) رنگ با شاخ هایی پیچیده و پستان هایی پر از شیر را به نمایش درآورده است. بعدها، نقاشی های معابد مصری، گاوهایی را در حال كشیدن گاو آهن و دوشیده شدن به نمایش درآورد. این گاوهای سفالی برای كمك به انسان در زندگی پس از مرگ دفن شده بودند."

گاوهای سفالی رنگ شده مصری

مجسمه سفالی چهارگاو حدود 5500 سال پیش در مصر ساخته شد و در منطقه العمرا (El Amra) در جنوب مصر كشف شده است. وقتی كه صحبت از كاوش در مصر به میان می آید بسیاری از ما بی درنگ خود را در حال ورود به مقبره توتنخامون (Tutankhamun) و كشف گنجینه های پنهان فراعنه و بازنویسی تاریخ می یابیم. مشتاقان باستان شناسی باید آگاه باشند كه چنین كشفی بسیار به ندرت رخ می دهد. بیشتر كارهای باستان شناسی اغلب كارهایی تدریجی و خاك آلودند كه در پی خود مرحله نگارش و ثبت یافته ها را دارند كه می تواند حتی از مرحله كشف نیز كندتر باشد و لحن گزارش های باستان شناسی خشك و آكادمیك و اغلب به دور از ماجراجویی های مغرورانه داستان های ایندیانا جونز است.

در سال 1900، یكی از اعضای انجمن اكتشافات مصر، گوری را در جنوب مصر كاوش كرد. وی كشف خود را گور A23 نامید و محتویات گور را ثبت كرد: جسد یك مرد، چوبدستی از سفال با نوارهای قرمز رنگ و سر گرز مانند، یك جعبه كوچك سفالی قرمز چهارگوش به ابعاد 6*9 اینچ، استخوان های پای حیوانی كوچك، یك دیگچه و مجسمه سفالی چهار گاو.

مجسمه سفالی این چهارگاو كوچك نشانی از شكوه و جلال فراعنه ندارد، اما می توان استدلال كرد آنچه كه گاوها در اختیار انسان می گذاشتند، برای تاریخ بشر اهمیت بیشتری از شكوه فراعنه داشته است. كودكان با شیر گاو رشد كردند، همه جوامع از گوشت آنها تغذیه كردند، اقتصاد جوامع بر مبنای فعالیت آنها ساخته شد و به دلیل اهمیت شان، برای گاوها معابد بسیار ساختند. بدون گاو، گاوچران ها (Cowboys) هم نبودند و بدون گاو بازها نیز "غرب وحشی" نبود. جهان ما بدون وجود گاوها به مكانی دیگرگون و ناخوشایند تبدیل می شد.

پروفسور فكری حسن (Fekri Hassan) در این مورد می گوید: گاوها بخش بسیار مهمی از اقتصاد مصر بودند. گاو به شكلی اساسی به نمادی برای زندگی تبدیل شد. پروفسور مارتین جونز (Martin Jones) استاد علوم باستانی دانشگاه كمبریج معتقد است: تعیین كردن چگونگی روند فرآوری غذا در دوران باستان برای باستان شناسان مسئله ساده ای نیست، اما برخی از این اشیا بینش خوبی در این زمینه به ما می دهند.

چهار گاو نر در كنار هم بر روی زمینی حاصلخیز ایستاده اند و 5500 سال است كه در حال چریدنند! و با این قدمت بسیار قدیمی تر از فراعنه و اهرام مصر هستند. این گاوها مدل های كوچكی (مینیاتورهایی) هستند كه به وسیله قالبی دست ساز و از تكه ای از خاك حاشیه رود نیل درست شده اند. آثاری كمرنگ از رنگ های سیاه و سفیدی كه پس از اندكی حرارت دادن بر بدن گاوها نقاشی شده همچنان باقی است. مانند اسباب بازی حیوانات مزرعه كه بسیاری از ما در دوران كودكی با آنها بازی می كردیم، این مجسمه نیز فقط چند اینچ ارتفاع دارد و صفحه سفالی كه مجسمه روی آن ایستاده، تقریبا" به اندازه یك بشقاب شام است. این گاوها همراه مردی در یك گورستان كنار روستای كوچكی در نزدیكی الامرا در جنوب مصر دفن شده بودند. مانند بسیاری از اشیایی كه تا به حال شرح داده ایم، این مجسمه نیز از تغییرات آب و هوایی و واكنش انسان به آن سخن می گوید. این گاوها داستانی درباره صاحبانشان روایت می كنند كه از گور A23 بسیار فراتر می رود.

تمامی اشیاء این گور به منظور استفاده در دنیایی دیگر دفن شده بودند، و البته به شكلی كه آن پیشینیان هرگز تصور نمی كردند، در دنیایی دیگر نیز مفید واقع شدند! آن اشیاء امروزه نه برای مردگان، كه برای ما مفیدند. زیرا اطلاعات بی نظیری درباره جوامعی ناشناخته به ما می دهند، شیوه مرگ و دفن آنها روزنه ایست برای شناخت طریقه زندگیشان و مهم تر از آن آنها نه تنها اطلاعاتی از آنچه آن مردم انجام می دادند به ما می دهند بلكه درباره تفكرات و اعتقادات آنها نیز سخن می گویند.

بیشترین اطلاعات ما در مورد مصر باستان، پیش از دوران فرعون ها و خط هیروگلیف، بر مبنای اشیاء دفن شده ای مانند این مجسمه كه باستان شناسان كشف كرده اند، به دست آمده است. این اشیاء از دورانی می آیند كه جمعیت مصر فقط شامل اجتماعات كشاورزی كوچكی بود كه در كنار رود نیل استقرار یافته بودند. در مقایسه با آرایه ها و آرامگاه های طلایی مصر در دوران های بعدی، این مجسمه سفالی كاری كم اهمیت جلوه می كند. مراسم خاكسپاری در دورانی كه این مجسمه ساخته شد ساده تر بود، در آن زمان جسدها را مومیایی نمی كردند و (البته) آداب حفظ جسد تا هزاره بعدی پدیدار نشد. به جای مومیایی كردن، روش ساده تری از دفن مردگان در آن دوران شناسایی شده است.

صاحب این گاوهای سفالی در گودالی بیضی شكل با حالتی خمیده و جمع شده، بر حصیری از جنس نی و روبه غروب آفتاب دفن شده بود. گرداگرد وی اموال گورش قرارداشت، اشیایی ارزشمند برای سفر به جهانی دیگر؛ 5500 سال پیش مجسمه ای سفالی نیز از جمله آن اشیاء بود. نمونه هایی مانند این (گاوهای سفالی) در آن دوران بسیار رایج بودند. پس می توانیم تقریبا" مطمئن باشیم كه گاو نقش بسیار مهمی در زندگی روزمره مردم مصر باستان داشته، و این نقش چنان بوده كه امكان نداشت (حتی) پس از مرگ و در سفر به جهانی دیگر نیز فراموش شوند. اما چگونه این چهارپای زبون تا آن حد برای انسان اهمیت یافت؟ پروفسور مارتین جونز كارشناس باستان شناسی غذا در این باره می گوید:

" اگر رژیم غذایی انسان را در دو مرحله مورد توجه قراردهیم، در مرحله اول، انسان های اولیه قرار دارند كه تنوع پرماجرای قابل توجهی را پشت سر گذاشتند. انسان اولیه دانه های گیاهی، ماهی، ماموت، پرنده و هر چیزی كه حركت می كرد را می خورد. سپس در مرحله دوم كه از حدود ده هزار سال پیش شروع شد انسان بر گروه كوچكی از گونه ها (خوراكی ها)، به ویژه دانه های گیاهی (غلات)، ریشه های زیر زمینی و تعداد اندكی از حیوانات تمركز كرد."

داستان از 9000سال پیش در پهنه های وسیع صحرا آغاز می شود. در آن دوران سرزمین مصر به جای صحرای خشك و بی آب امروزی، دشتی وسیع و پر آب بود كه غزال ها، زرافه ها، گورخرها، فیل ها و گاوهای وحشی در آن زندگی می كردند و شكار نیز برای انسان ها آسان بود.

اما حدود 8000 سال پیش، باران هایی كه این سرزمین را سیراب می كردند خشك شدند. بدون باران، زمین به صحرای خشكی كه امروز می شناسیم تبدیل شد و انسان ها و حیوانات مجبور به جستجو برای منابع رو به كاهش آب بودند. این تغییر چشمگیر محیط زیست به این معنی بود كه انسان ها می بایست شكارهای جایگزینی بیابند.

انسان ها به نحوی توانستند راهی برای اهلی كردن گاوهای وحشی پیدا كنند. آن ها دیگر گاوها را تعقیب نمی كردند بلكه یك به یك آموختند كه چگونه گله را گردآوری و هدایت كنند. آن ها گله ها را همراه خود به سفر می بردند و با كمك گاوها می توانستند زندگی كنند. گاوها به معنی واقعی عامل حیات آن اجتماعات جدید انسانی بودند. احتیاج به آب تازه و چراگاه برای گاوها، اكنون تعیین كننده آهنگ زندگی بود، زیرا فعالیت های انسان و حیوان بیش از گذشته در هم تنیده شده بود.

گاوهای (اهلی شده) مصری چه نقشی در آن جامعه بازی می كردند؟ و مصری ها به چه منظور گاوها را نگه می داشتند؟ پروفسور فكری حسن كه بسیاری از گورهای باستانی مصر را كاوش و مطالعه كرده است می گوید:

"این مردم، دهكده های كشاورزی داشتند، من به طور اتفاقی چند سایت باستان شناسی در نقادا (Naqada) را كاوش كردم. ما در آنجا بقایای حصار كشی هایی برای حیوانات، خوراك گاو و استخوان این حیوان را به دست آوردیم. این گاوهای سفالی احتمالا" هزار سال پس از زمانی كه گاوها وارد مصر شدند، ساخته شده اند."

مطالعه استخوان های گاوهای دوران باستان نشان می دهد كه آن حیوانات در چه سنی كشته شدند. به طور شگفت آوری بسیاری از آن ها پیر بودند، حداقل بسیار پیرتر از آنچه كه به عنوان منبع غذایی استفاده شوند. بنابراین (امروزه) جز اینكه بگوییم مصریان باستان از گوشت بسیار سفت لذت می بردند، نمی توانیم آن حیوانات را گاوهای پرواری (گاوی كه برای استفاده از گوشتش نگه داری و در سنی خاص كشته و قصابی می شود) بدانیم. آن ها می بایست به خاطر دلایل دیگر زنده نگه داشته می شدند، شاید برای حمل آب یا اثاثه در سفرها.  اما بیشتر اینگونه به نظر می رسد كه آن ها برای استفاده از خونشان، كه تصور می رفت در صورت نوشیده شدن یا اضافه شدن به غذا به شما انرژی زیادی می دهد، نگه داری می شدند. این مسئله ای است كه در بسیاری از نقاط جهان دیده شده و امروزه همچنان در قبایل كوچ نشین كنیایی رواج دارد.

بنابراین، آیا می توان گفت كه این چهار گاو بانك خونی متحرك بودند؟ آنچه مشخص است این است كه این گاوها احتمالا" گاو شیری نبوده اند، زیرا به دلایل متعددی شیر در آن دوره هنوز در لیست غذایی انسان قرار نگرفته بود. نه فقط به این دلیل كه این نخستین گاوهای اهلی شده شیر بسیار كمی تولید می كردند، بلكه مهم تر از آن، نوشیدن شیر برای انسان مهارت اكتسابی بسیار پیچیده ای بود. پروفسور مارتین جونز در این باره می گوید:

"طیفی از غذاها وجود دارد كه پیشینیان بسیار قدیمی ما به راحتی ما از آن ها استفاده نمی كردند، غذای رایجی مثل شیر خوراكی است كه ما باید برای تحمل (قبول) كردنش تكامل می یافتیم، زیرا از نظر زیستی (بیولوژیكی) شیر فقط مخصوص پستانداران تازه متولد شده است؛ و ما می بایست برای قبول نوشیدن شیر به عنوان انسانی بالغ از نظر ژنتیكی تكامل می یافتیم. و به واقع شمار زیادی از انسان های جدید در سراسر جهان هنوز هم به عنوان یك انسان بالغ نوشیدن شیر را قبول ندارند."

بنابراین نوشیدن شیر احتمالا" مصریان باستان را بسیار ناخوش می كرده! اما آن ها و بسیاری دیگر از مردم جهان به تدریج به خوردن شیر عادت كردند. ما نه تنها آنچه هستیم كه می خوریم، نیز آنچه هستیم كه پیشینیانمان به تدریج آموختند كه بخورند.

اما در مصر باستان گاوها احتمالا" به عنوان نوعی تضمین (بیمه) نیز نگه داری می شدند. اگر محصولات زراعی یا خوراكی های در دسترس بر اثر آتش سوزی از بین می رفتند، آن اجتماعات می توانستند به عنوان آخرین منبع غذایی به گاو تكیه كنند. گاو برای آن ها بهترین خوراكی نبود اما همیشه در دسترس بود. گاوها همچنین از نظر اجتماعی و آیینی نیزاهمیت داشتند اما فكری حسن در توضیح اهمیت گاو به لایه های عمیق تری اشاره می كند:

"گاو نر و گاو ماده همیشه دارای اهمیتی دینی بوده اند و این اهمیت به (خود) زندگی مربوط است. گاو در صحرا منبع حیات بود. نمادهای بسیاری در هنر سنگی، جایی كه گاوها همراه گوساله هایشان در موقعیت (صحنه) هایی كمابیش مذهبی دیده می شوند، وجود دارد و همچنین پیكره سفالی زنانی را داریم كه دست هایشان را به مانند شاخ بالا برده اند. بنابراین به نظر من گاو در انگاره های مذهبی كاملا" اهمیت داشته است."

مجسمه سفالی كه در برابر ماست هیچ نشان ظاهریی از خاص بودن ندارد. در نگاهی نزدیك تر، آن ها شبیه به گاوهایی كه امروزه در مزارع اروپا، آمریكا و خاورمیانه می بینیم نیستند. شاخ های آن ها به طور قابل توجهی متفاوت است و به سمت جلو و بسیار پایین تر از شاخ گاوهای امروزی پیچ خورده، به همین دلیل است كه شبیه به هیچ كدام از گاوهایی كه ما می شناسیم نیستند.

امروزه تمام گاوهای دنیا از نسل گاوهای آسیایی هستند. این گاوهای مصری با انواعی كه ما امروزه می شناسیم متفاوتند، زیرا از نسل گاوهای بومی آفریقایی هستند كه امروزه منقرض شده اند.

در امتداد دره نیل گاوها سرانجام زندگی انسان را تغییر دادند، و در واقع در جهان مصری به چنان مركزیتی دست یافتند كه حتی الهام بخش پرستش شدند. اینكه آیا پرستش گاو همزمان با دوره ساخت این نمونه سفالی آغاز شده باشد، همچنان موضوع بحث است. اما در اسطوره شناسی متاخر مصری گاو نقش برجسته ای در دین دارد و به عنوان بت الهه ای قدرتمند، پرستش می شده است. او(She) به طور نمونه با صورت یك زن و گوش ها و شاخ های گاو نمایش داده شده بود. با آگاهی از این واقعیت كه پادشاهان مصری به لقب "گاو نر مادرش"(Bull of his mother) مفتخر می شدند و گاو تبدیل به خالق فراعنه شده بود، می توانیم به نهایت جایگاه گاو در مصر آن زمان پی ببریم.

 

 

 

 

 

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy