جمعه, 02 تیر 1396 |

مقایسه اصلاحات اقتصادی ایران و ژاپن

بین سال های 1906-1848م /1324-1264ه.ق

شروع اصلاحات در ایران هم زمان شد با نیاز به نو سازی ارتش در آغاز جنگ های دوره ایایران و روسیه (1243 تا 1241 ق / 1828تا 1826 م و از 1228 تا 1218 ق/ 1813 تا 1803م) اصلاحات در ژاپن نیز در نتیجه اعمال فشار آمریکا و غرب برای بازگشایی درهای این کشور به روی جهان خارج پا به عرصه ظهور رساند.

در این میان هر چند اندیشه هر دو دولت حفظ استقلال و جلوگیری از زیاده طلبی های کشورهای غربی بود. اما شیوه اجرا در دو کشوربه نتایجی کاملا متفاوت رسید. افرادی نظیرعباس میرزا، قائم مقام، امیر کبیرو سپهسالار تلاش شان جهت ایجاد ارتشی مدرن و اقتصادی پویا با شکست مواجه شد.

از طرف دیگر کشورژاپن که 250 سال در انزوای مطلق زیست، توانست با تلاش گروه های اصلاح طلب که واقع گرایی، سخت کوشی، نظم و احساس مسئولیت را سر لوحه کار خود قرار داده بودند، پس از مدت زمانی این کشور را از لحاظ سیاسی، اقتصادی، نظامی و اجتماعی به یکی از ابر قدرت های جهان تبدیل نمایند. در این پژوهش سعی می شود با نگاهی نو، به مقایسه وضعیت اصلاحات اقتصادی ایران و ژاپن بپردازد.

واژه­های کلیدی: ایران، ژاپن‏، ناصرالدین شاه‏، امپراتور میجی‏، اصلاحات.

 

مقدمه:

 در اواخر قرن هجدهم میلادی بر اثرانقلاب صنعتی تاریخ سیاسی مغرب زمین دستخوش دگرگونی های عمیقی شد. طی این مدت اروپا شاهد رشد روز افزون شهرها و بالا رفتن سطح زندگی مردم بود. بازرگانان بزرگ کشورهای غربی که با رشد روز افزون تولیدات و کالاهای ساخته شده خود روبه رو بودند، درصدد یافتن بازارهای بزرگ تر و مواد خام ارزان تر در اقصی نقاط عالم بر آمدند.این اشخاص که اکنون در ثروت و قدرت با اشرافیت زمین دار در رقابت بودند، نقش مهمی در روابط خارجی کشورها بازی میکردند. فشار این اشخاص صاحب نفوذ برای تسلط بر بازارها و منابع ثروت و راه های تجاری به دولت ها آغازگر بسیاری از جنگ های استعماری در جهان بود. در تحولات تاریخ معاصر جهان، دو کشور بزرگ ایران و ژاپن با سابقه دیرینه در قرن نوزده میلادی متوجه تغییرات جهانی شدند. در آن زمان کشورهای صنعتی غرب با قوه قهریه در صدد گشودن بازارهای جهان بودند، به دنبال آن اقتصادهای سنتی تعادل خود را از دست داده وتولیدات بومی آنان رو به کاهش گذاشت. در این میان کشورهای متمدن‏تر در اولویت قرار داشتند. امپراتوری عثمانی، هند، چین‏، ایران و بالاخره ژاپن یکی پس از دیگری بعد از مقاومتی ناامیدانه در برابر خواسته‏های نامشروع قدرت های غربی، مجبور به پذیرش شرایط آنان شدند. شروع اصلاحات در ایران هم زمان با نیاز به نوسازی ارتش در جریان جنگ‏های ایران و روسیه آغاز شد. از طرفی ایجاد ارتش جدید نیازمند دستگاه اداری و مالی منطبق با آن بود، و از سویی چنین دستگاهی نظارت بیشتر بر منابع مالی و اقتصادی کشور را می طلبید. در کشور ژاپن نیز اصلاحات در نتیجه اعمال فشار آمریکا برای بازگشایی درهای این کشور شروع شد‏.در این پژوهش فرضیه براین مبنا قرار دارد که اصلاحات هردوکشور بر پایه نیازها و الگوبرداری از غرب پدید آمد.اما هر چند نگاه هر دو کشور به اصلاحات به عنوان یک نیاز در برابر سلطه جویی‏های خارجی بود.ولی سوال در این است، چرا نتیجه حاصل از اصلاحات اقتصادی در ایران و ژاپن پی آمدهای متفاوتی را برای آینده دو کشور به ارمغان آورد؟ پرسشی است که در این مقاله سعی می شود بدان پاسخ داده شود.

 

ایران و اصلاحات اقتصادی:

آقا محمد خان (1212-1193ه.ق) موسس سلسله قاجاریه نمونه یک رئیس ایلاتی بود. وی از طریق شبکه‏های ارتباطی طایفه ای برای قدرت جنگید، آن را به دست آورد و مستحکم کرد. (آبراهامیان انقلاب ایران، 48:1389) آقا محمد‏خان به جز جلب رضایت لشکریانی که از مردم چادرنشین ایران با خود همراه کرده بود در آسایش طبقات دیگر مردم اندک کوششی نکرد. شیوه زندگی وی ساده و بدون تشریفات بود. در زمان وی تشریفات درباری به حداقل ممکن رسیده بود.(نفیسی، تاریخ اجتماعی، 72:1366) در تاریخ عضدی نقل است: "وقتی جهانبانی پلو را در حضور عم بزرگوارش میل فرمودند، فورا قاب پلو را از تغیر بر سر برادر زاده خود شکست و فریاد می‏کرد که ایران من طاقت و وسعت خوردن خورش با پلو را ندارد."(عضدالدوله، 113:1390) آقا محمد‏خان کشوری با خزانه‏ای پر، برای جانشین خود فتحعلی‏شاه به جای گذاشت‏. خزانه به جای گذاشته در حدی بود، که علاوه بر ریخت و پاش‏های حرمسرا و دربار فتحعلی‏شاه از عهده مخارج دو دوره جنگ‏های ایران و روسیه نیز برآید. محمدتقی لسان الملک سپهر در ناسخ التواریخ تعداد فرزندان فتحعلی شاه را 260 تن می‏نویسد که از این میان 101 تن بعد از مرگ پدر در قید حیات بودند.(سپهر، ناسخ التواریخ، 523:1377 )

مهدی قلی‏خان هدایت (مخبرالسلطنه) نیز می‏گوید:" مالیات ایران قریب دو کرور بوده، دو سه کرور هم برسم پیشکش به خزانه می‏رسید. این مقدار اگر باعتدال اخذ می‏شد مهم نبود، تعدی حکام و عمال بار رعیت را سنگین می‏کرد. قشون و حکام تحمیل بر ولایت می‏شد. بزرگ‏ترین تحمیل‏، اولاد خاقان بودند که به‏ هر یک ولایتی تفویض می‏گشت و کسی قدرت شکایت نداشت‏. معروف است که سیب زمینی به ایران آورده بودند‏، شاه گفته بود به ما چه پیشکش می‏دهند که اجازه کشت بدهیم".(مخبرالسلطنه، گزارش ایران، 48:1363)در دوره کوتاه صدارت میرزا ابولقاسم قائم مقام‏، وضع مالیه و دخل و خرج کشور نظم کلی پیدا کرد. وی برای دربار و شاه‏ حقوق ثابت برقرار کرد‏. مواجب دیوانیان و خیلی از مستمری‏ها را محدود ساخت. پس از قائم مقام وضع مالی ایران دچار بحران گشت‏.‏(آدمیت، امیرکبیر، 265:1385) بی‏تدبیری و بی‏کفایتی حاجی میرزا آقاسی صدراعظم درویش مسلک محمد‏شاه‏ (‏1264-1250ه.ق‏) در اداره امور کشور‏، باعث تهی شدن خزانه از پول شد. در چنین نظام حکومتی که دنباله سلطنت استبدادی دوران گذشته بود، شاه مالک جان و مال و ناموس رعایای کشور خود بود. صدر اعظم که باید پس از شاه دومین شخص تاثیر گذار در کشور باشد هیچ‏گونه تأمین جانی و مالی نداشت‏. ابراهیم خان کلانتر به دستور فتحعلی شاه به قتل رسید (1215ه.ق) قائم مقام طبق فرمان محمد شاه کشته شد (1251ه.ق)‏. حاجی میرزا آقاسی پس از مرگ محمد شاه (ششم شوال 1264ه.ق) از ترس مخالفانش به عبدالعظیم پناهنده شد. در سفرنامه پولاک داریم‏: " حاجی به شاهزاده عبدالعظیم پناهنده شده، اما مهر مملکت را نیز با خود به همراه برد و با آن به صدور حواله‏های هنگفت به عهده خزانه مملکت پرداخت و آن مبالغ را بین هواخواهانش تقسیم کرد."‏(پولاک، 271:1368)

 خور موجی در کتاب خود حقایق الاخبار ناصری به همین نکته اشاره دارد‏.

"شاه نه تنها مالک جان مردم‏، بلکه مالک جان و مال شاهزادگان نیز است و حتی شاهزادگان و صدر اعظم ها نیز تامین مالی و جانی ندارند‏. محمد شاه برادر خود را کور کرد. حسینقلی خان برادر فتحعلی شاه به دستور شاه کور شد.‏"‏(خورموجی، 12:1363)

این ترس و ناامنی گریبان‏گیر شاهزادگان مهم کشور نیز شده بود. رنه دالمانی می نویسد "‏ظل السلطان (‏فرزند ناصرالدین شاه‏) از ثروتی هنگفت برخوردار است‏. می‏گویند سرمایه نقدی وی بالغ بر 150 میلیون فرانک فرانسه است‏. وی بخش اعظم ثروت نقدی خود را به بانک های اروپایی سپرده است.‏"(رنه دالمانی، از خراسان...، 538:1378)، در دوره صدارت امیر‏کبیر (1268-1264ه.ق) اصلاحات گسترده سبب جهش بزرگ فرهنگی و اقتصادی شد به همین دلیل در راه بیداری افکار جامعه روزنامه و جهت ترویج علوم جدید دارالفنون ایجاد شد. دارالفنون به عنوان یک بنیاد فرهنگ نو، در سه جهت اصلی در هیات جامعه ایران تاثیر بخشید. یکی از نظر تحول عقلانی که با نشر اصول علمی جدید، نقص تعالیم پیشینیان را تا اندازه ای آشکار ساخت. دوم این که از نخستین سال گشایش دارالفنون، معلمان به نگارش کتاب های جدید پرداختنند که بر اثر آن دانش غربی میان طبقه وسیع تری از اجتماع شناخته شد و سوم با گذشت زمان از فارغ التحصیلان آن مدرسه صنف تازه ای پدید آمد که بیشتر از فرزندان دیوانیان، لشکریان، درباریان و برخی شاهزادگان بودند. این طبقه به روشنفکری گرایید و از میان آنان اشخاص ترقی خواهی برخاستند که در تحول فکر ی دو نسل بعد اثر گذاشتند. آدمیت، همان:355-354) مهم ترین سیاست مالی امیر کبیر در این رابطه بر دو پایه استوار بود، یکی کاستن از مخارج دولت و دیگری افزایش درآمدهای آن‏. لسان الملک سپهر در همین رابطه می‏گوید: " دبیران حضرت مستوفیان درگاه را طلب نموده‏، جریده جمع و خرج حساب ایران را از ایشان بجست و دو کرور تومان خرج را بر جمع افزون یافت. پس طبقات شاهزادگان بزرگ را تا چاکران خرد‏، نام هر کسی را از مستوفیان درگاه و عارضان سپاه همی بخواست و از مرسوم و مواجب ایشان لختی بکاست و دراین امر وضیع و شریف و قوی و ضعیف را به یک دست بهره فرستاد تا هیچکس را به کسی سخره نباشد.‏"(سپهر، همان، 970:1377)

امیر در این راه در جهت تعدیل بودجه حکومت، حتی از حقوق شاه کم کرد. در این کار شیوه قائم مقام را پیش گرفت و مقدار آن را ماهی دو هزار تومان مقرر داشت.(آدمیت، همان:269)

هر چند در طی این دوره نشانه هایی از تحول اقتصادی در ایران به چشم می‏خورد، اما با این حال اقتصاد ایران فاصله زیادی با ممالک متمدن جهان داشت. منبع اصلی درآمد حکومت مالیات ارضی بود که به صورت نقدی و جنسی پرداخت می شد. کرزن در این باره می گوید: درآمدها به دو طریق دریافت می­شد:

1. مالیات یا درآمدهای ثابت                2. سیورسات یا درآمدهای غیر منظم

مالیات از چهار منبع حاصل می شد: 1- مالیات مستقیم     2- درآمدهای ارضی      3- خالصه       4- اجاره بهاء

سیورسات از سه منبع حاصل می­شد: 1-مصادره های عمومی      2-پیشکش ها در ایام نوروز    3-پیشکش های فوق العاده که از هدایا، جرائم، رشوه ها، مصادره ها و غیره اخذ می شد.(کرزن، ایران و...، 560:1387)

بعد از مرگ امیر بی‏نظمی دوباره بر اقتصاد ایران سایه افکند به طوری که میزان مواجب صدر اعظم، (میرزا‏آقا خان‏نوری) که چهل و دو هزار تومان بود‏، چند سال بعد مبلغ هیجده هزار تومان بر حقوق سالیانه‏اش افزوده گشت و به سالی شصت هزار تومان معادل سی هزار لیره انگلیس رسید. این در حالی بود که حقوق صدر اعظم انگلیس سالی پنج هزار لیره بود. میرزا آقا خان این مبلغ را هم ناچیز می‏دانست و سالی صد و ده هزار تومان به عنوان پیشکش و ارتشاء دریافت می‏نمود.‏(آدمیت، همان:284) میرزا آقاخان نوری که سال‏ها پشتیبانی کشور انگلیس را داشت با حمایت مهد علیا و سفیر انگلیس سه عامل عمده در قتل امیر کبیر بودند.(اعتمادالسلطنه، الماثروالاثار، 458:1374)

اعتماد السلطنه در شرح وقایع سال 1294ه.ق در تاریخ منتظم ناصری میزان مواجب سالیانه رییس جمهور آمریکا را برابر سالی پنجاه هزار دلار (هر یک دلار معادل پنج قرآن) یا معادل بیست و پنج هزار تومان می داند.(اعتمادالسلطنه، تاریخ منتظم، 1975:1363) میرزا حسین خان سپهسالار دومین صدر اعظم اصلاح طلب ایران پس از امیر کبیر بود. وی در 29 شعبان 1288 ه.ق طی فرمان ناصرالدین شاه به صدارت رسید.دولت از نظر سپهسالار سه ویژگی کلی داشت: اول این که عامل ترقی باشد، دوم قدرت دولت به خیر جامعه به کار بسته شود و سوم این که حقوق افراد مشخص باشد و دولت دستگاهی به وجود آورد که پاسدار آن حقوق باشد. درهمین راستا نخستین طرح رسمی قانون اساسی مشتمل بر ده اصل با همکاری میرزا یوسف خان مستشارالدوله (فوت 1313ه.ق) به نگارش درآمد. هر چند این لایحه هیچ‏گاه به تصویب ناصرالدین شاه نرسید. (آدمیت اندیشه ترقی، 192:1385)در جهت اصلاح امور مالی و گمرکی و اوزان میرزا حسین‏خان یک هیات بیست و چند نفری اتریشی را استخدام نمود هر چند بجزء ضرب سکه هیچ پیشرفتی در سایر دستگاه ها به وجود نیامد.(آدمیت، همانجا:312)

کردار و منش سپهسالار مخالف عقاید بسیاری از درباریان و شخص ناصرالدین شاه بود. شرح روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه موید این گفتار است:

" سه شنبه 22 ذی حجه 1298ه.ق

این شخص (سپهسالار) با جمیع صفات ذ‏میمه که داشت خیلی عاقل و دانا بود و پولتیک و اصول فرنگ مطلع بود اگر پادشاه او را بواسطه ترقیات زیاد دیوانه نکرده بود، بهترین خدمتکار دولت می‏شد. اما در ظرف یک سال وزیر عدلیه، بعد وزیر جنگ بعد صدر اعظم آنهم به آن استقلال که فی الواقع تفویض سلطنت به او بود. به این جهت دیوانه شده بود و مغرور طوریکه امروز شاه می‏فرمود نسبت بمن جسارت زیاد می‏کرد...

 (شاه) اظهار تاسف ظاهری کردند (از مرگ سپهسالار) در باطن چندان متالم نبودند زیرا که می‏فرمودند این مرد بحالتی رسیده بود که جز مرگ برای او چاره نبود. ما را همیشه در زحمت داشت‏. بلکه یک‏نوع مدحت پاشا (صدر اعظم اصلاح طلب عثمانی) را داشت"‏.‏(اعتمادالسلطنه، روزنامه خاطرات، 128:1385)

یکی از عوامل بازدارنده اصلاحات در ایران فروش حکومت ایالات و ولایات به اشخاص و شاهزادگان بود‏. بر طبق این کار فردی که داوطلب حکومت یکی از ایالات می‏شد، باید برای آن منصب پیش کشی به شخص شاه تقدیم می‏کرد. در عوض فرد خریدار دو برابر آن مبلغ را با ظلم و تعدی از مردم می‏گرفت. یکی از این نمونه‏ها در خاطرات حاج سیاح است ‏: رجب 1294 ه.ق " فرهاد میرزا معتمدالدوله حاکم فارس از مشیر الملک بازرگان معروف آن منطقه، یکصد و بیست هزار تومان و یکصد و بیست قاطر گرفته پولها را به آنها بار کرده و یکصد و بیست طاقه شال کشمیر هم گرفته روی بارها کشیده برای شاه به تهران فرستاد."‏(حاج سیاح، 16:1359)

ایران در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه و در طول سلطنت مظفرالدین شاه دست به استقراض از کشورهای مختلف زد. تا 24 رجب 1331 ه.ق مجموع این قروض به000/754/6 لیره انگلیس معادل000/472/36 تومان رسیده بود. از این مبلغ /000/750/4 لیره آن بدهی دولت ایران به روسیه و000/004/2 لیره دیگر آن بدهی دولت ایران به دولت انگلستان بوده است.‏(جمال زاده، گنج شایگان، 155:1384)

 جدول 1: قروض دولت ایران بین سال‏های 1323 -1306ه.ق.(جمال زاده، همان:152و151)

ردیف

مبلغ قرض

تاریخ

دهنده ی وام

مدت وام (سال‏)

نرخ بهره(درصد)

1

/000/40 لیره

1306ه.ق.ق/1889م

جرج رویتر

10

6

2

/000/500 لیره

1309ه. ق.1892م

بانک شاهنشاهی

40

6

3

/000/500/22 منات

1318ه. ق/1900م

روسیه

75

5

4

/000/000/10منات

1320ه. ق/1902م

روسیه

75

5

5

/281/314لیره

1322ه. ق/1904م

بانک شاهنشاهی

15

5

 

 جدول 2: واردات و صادرات ایران در طی یک قرن را نشان میدهد.(کاتوزیان، اقتصاد سیاسی، 82:1387)

 

1210ه.ش/1830م

1236ه.ش/1875م

1247ش/1868م

1260ه.ش/1880م

1279ه.ش/1900م

واردات

2000(3800)

3000(6840)

2500(6250)

4669(14660)

5000(25550)

صادرات

-

-

1500(3750)

2331(7319)

3000(15330)

کل واردات و صادرات

-

-

4000(10000)

7000(21980)

8000(40880)

تراز واردات و صادرات

 

-

1000-(2500)

2338-(7341-)

2000-(10220-)

 

 

توضیح: جدول بر حسب لیره انگلیس و ارقام داخل پرانتز معادل آنها به تومان است که بر پایه نرخ برابری یا نزدیک به تاریخ مربوطه محاسبه شده است.

 جدول 3 : نشان دهنده درآمد دولت ایران ورشد ثابت آن بین سال های1325-1216ه.ق (فوران، مقاومت...، 218:1388)

سال (قمری / میلادی)

برآورد کننده

درآمد به تومان

درآمد به لیره انگلیس

1222ه. ق /1807م

گاردان

/000/000/2

/000/000/2

1226-1225ه. ق/1811-1810م

مالکوم

-

/000/000/3

1235ه. ق/1820م

فریزر

/000/500/2

/000/200/2

1252ه. ق/1836م

عیسوی

/000/461/2

-

1256-1255ق/1840-1839م

رابینو

/615/402/3

/994/835/1

1270-1269ق/1854-1853م

رابینو

/558/368/3

/163/153/1

1285ق/1868م

تامسون

/500/012/5

/000/965/1

1294-1293ق/1877-1876م

رابینو

/000/070/5

/800/950/1

1307-1306ق/18889-1888م

کرزن

/000/531/5

/000/653/1

1325ق/1907م

جمال زاده

/000/000/8

/000/538/1

 

 

در طی سده نوزدهم و نیمه نخست سده بیستم، تاثیر اقتصاد خارجی بر ایران بسیار ضعیف‏تر از همسایگانش بود. به عنوان مثال در 1293ه.ش مبلغ سرانه تجارت خارجی ایران (صادرات و واردات) 10 دلار بود حال آن که این رقم برای عثمانی 15، مصر 24، هند 4 دلار بود. کل سرمایه گذاری خارجی در مقایسه با مصر و ترکیه که هر یک بیش از یک میلیارد و در هند دو میلیارد دلار برآورد می شد، در ایران حدود 150 میلیون دلار بود. در ایران هیچ راه‏آهن و یا کارخانه مدرنی وجود نداشت، حال آن که در ترکیه 3500 کیلومتر و در مصر 4300 کیلومتر و در هند 56000 کیلومتر راه آهن ساخته شده بود. به طور کلی عوامل اصلی که در ضعف اقتصاد ایران دخالت داشتند عبارت بودند از: انزوای جغرافیایی ایران، تا زمان باز شدن کانال سوئز ( 1869م ) ایران بیش از 18000 کیلومتر با اروپای غربی و 3500-2500 کیلومتر با مراکز عمده فعالیت اقتصادی در روسیه فاصله داشت، ساختار طبیعی کشور از جمله سواحل نامناسب، سرزمین کوهستانی و این که حاصل‏خیز‏ترین و ثروتمندترین استان­های کشور نظیر آذربایجان، گیلان و مازندران، به دریای آزاد راه نداشتند. عامل دیگر فروپاشی و زوال اقتصادی و سیاسی ایران و ضعف حکومت مرکزی و سلطه بسیار اندک آن بر نواحی وسیعی از کشور که این عامل سبب عدم امنیت در کشور بود. به همین خاطر ایران کمتر از هندوستان، ماورای قفقاز، مصر و ترکیه برای سکونت خارجیان جذاب بود. سرانجام عامل عقب نگه دارنده نیرومند، رقابت روسیه و انگلیس بود که بسیاری از تلاش­ها را در جهت توسعه ایران خنثی می­کرد. به همین دلیل رخنه اقتصاد خارجی در ایران نسبت به مناطق همجوارش دیرتر آغاز شد و روند کندتری داشت(آوری، تاریخ ایران، 489و1388:488).

ارزیابی صنعتی شدن ایران را می­توان در استخدام نیروی کار در این بخش تا اواخر جنگ بین الملل اول (1918-1914م) مشاهده نمود. فقط 1700 نفر در کارخانه‏های جدید مشغول به کار بودند.. حدود 8-7 هزار نفر در شرکت نفت کار میکردند و 100000 نفر نیز در صنایع دستی کارمی­کردند. که از این میان 65000 نفر در قالی بافی و 20000 نفر در ریسندگی مشغول به کار بودند(عیسوی، تاریخ اقتصاد..، 403:1388).

 

ژاپن و اصلاحات اقتصادی بین سال های1906-1848م

هنگامی که در سال 1854م درهای ژاپن بوسیله آمریکا باز شد، دویست وپنجاه سال انزوای این کشورتحت نظام فیودالی وجنگ سالاران خاتمه یافت. بنیاد این حکومت در اوایل قرن هفدهم میلادی بوسیله توکوگاوا ایه یاسو موسس خاندان نظامی که تا سال 1868م بر ژاپن حکومت کردند، گذاشته شد.دراین نظام طبقه بندی شده افراد جامعه ژاپن به چهار گروه اشراف، جنگجویان، بازرگانان و روستاییان تقسیم بندی می شدند.سقوط این نظام در نتیجه شکاف عمیق میان طبقات جامعه بود.در چنین جامعه ای در حالی که روستاییان بر اثر خرابی محصول، خشک سالی وبهره مالکانه درنهایت سختی زندگی می کردند.اشراف و بازرگانان به زندگی مرفه خود ادامه می دادند.روی هم رفته، هنگامی که غربیان پای به ژاپن نهادند نظام فیودالی با فشاری بسیار شدید روبرو بود. در این میان همکاری طیف وسیعی از اقشار نارازی جامعه به خصوص طبقه جنگجویان و بازرگانان، همزمان با ورود نیروهای آمریکایی به خاک ژاپن توانست، موجبات سرنگونی این حکومت شود.(لیوینگستون، شناخت ژاپن، 37:1375) به دنبال آن در ششم آوریل 1868م در حالی که فقط سه ماه از استقرار امپراتورمیجی(1912-1868) می­گذشت، مشاوران امپراتور مواد پنج گانه­ای را جهت امضا به وی تقدیم کردند. ابلاغ این مواد پنج گانه در آن روز اساس سیاست ملی کشور را در آینده تعیین نمود(هنشل، 71:1999).

1- برپایی مجالس مشورتی در تمام سطوح کشور

2- مشارکت کلیه طبقات مردم در اداره امور کشور

3- آزادی برای کلیه اشخاص در اتخاذ شغل مورد علاقه خود

4- لغو کلیه آیین ها و سنت های بد گذشته

5- جستجوی دانش در سراسر جهان برای استوار کردن کشور

 بلافاصله تلاش اصلاح طلبان برای ایجاد دستگاه اداری جدید آغاز شد. این گروه اصلاح طلب طیف وسیعی از افراد جامعه را در بر می­گرفت. از حدود یک صد نفر از رهبران جنبش، که اکثریت آنها برخواسته از طایفه­های ساتسوما، جوشو با میانگین سنی سی تا چهل سال و برآمده از قشر میانی سامورایی بودند، شخصیت­های زیر شناخته شده ترین آنها به شمار می­رفتند:از اشرافیت درباری: سانجوسانتومی(1)(1891-1837م)به عنوان رئیس شورای حکومتی، ایواکوراتومومی(2)(1883-1825م)به عنوان وزیر اعظم، از قبیله ساتسوما(3)، سایگوتاکاموری(4)(1877-1827م)رهبر نظامی که در جنگ با خاندان توکوگاوا(1867-1603م)نقش اساسی در مذاکرات و تسلیم نهایی آنان داشت، و اکوبوتوشیمچی(5)(1878-1830م)مغز متفکر اصلاحات و وزیر کشور، ماتسوکاتاماسایوشی(6)(1924-1835م)وزیردارایی، از قبیله جوشو(7)، کیدوکویین(8)(1877-1833م)نماینده ارشد طایفه جوشو، اینوئه کائورو(9)(1915-1835)وزیر امور خارجه، ایتوهیروبومی(10)(1909-1841م)اولین نخست وزیر دولت مشروطه و چهار دوره نخست وزیر به صورت متناوب و یاماگاتاآریتومو(11)(1922-1832م)پایه گذار ارتش نوین ژاپن. وجوه مشترک این افراد عبارت بودند از: بیشتر آنان از خانواده­های متوسط یا پایین سامورایی بودند، چون از اشرافیت زمین دار نبودند بیشترشان در دستگاه اداری و یا نظامی حکمران منطقه کار می کردند، همگی کمابیش دارای تحصیلات خوبی بودند. روحیه وفاداری، حس وطن پرستی و فداکاری داشتند(رجب زاده، هاشم، تاریخ ژاپن، 230:1365) و(هان، پرز، ژاپن مدرن، 83:2002).

در همین رابطه اصول اندیشه سیاست­های اقتصادی ژاپن مبتنی بود بر)نقی زاده، 34:1366):1- واردات مواد خام از خارج2- تولید کالا در وطن3- مصرف کالاهای وطنی4-صادرات کالاهای وطنی در آغاز دوره میجی که رهبران ژاپن باغرب آشنا شدند، دریافتند بنیه اقتصادی و به خصوص صنعتی ساختن کشور رکن اساسی تحقق قدرت ملی و تأمین امنیت ژاپن است.(اسمیت، تاریخ اقتصادی ژاپن، 18:1377)رجال سیاسی در عصر میجی پی بردند که استقلال مملکت بستگی به گسترش و پیشرفت اقتصادی دارد. آنان از تمام ظرفیت­های کشور درجهت توسعه اقتصادی ژاپن استفاده می کردند. نمونه این کار را می­توان در اعزام هم زمان هیأت­های دیپلماتیک و تجاری به کشورهای دیگر مشاهده نمود. وقتی به همین جهت در سال 13 میجی(1880م )بویوانوموتو(12)وزیر دریاداری و اینوئه کائورو وزیر امور خارجه، یک کشتی جنگی روانه دیداراز بنادر گوناگون تا خلیج فارس کردند. تسونه تامی سانو(13) وزیر مالیه ژاپن این فرصت را غنیمت شمرد و خواست کنار این مأموریت و در همان مسیر کوششی هم برای باز کردن راه بازرگانی خارجی بشود. به همین دلیل از گروه تجاری اوکورا(14)خواست که هیاتی از بازرگانان را روانه کند(فوروکاوا، 33:1384).

 

 1) Sanjo Sanetomi 2)Iwakura Tomomi 3)Matsukta Masayashi 4)Saigo Takamori 5)okubo Toshimichi 6)Matsukta Masayoshi 7) Choshu 8) Kido Koin 9)Inoue Kaora 10) Ito Hirobumi 11) Yamagata Aritomo 12) Buyo Inomoto 13) Tsunetami Sano 14)Okura

در سفرنامه یوشیدا ماساهارو(1) رئیس نخستین هیات فرستاده از طرف ژاپن به ایران در دوره ناصرالدین شاه قاجار در سال های(1298-1297ه.ق)نیز بر همین نکته تاکیددارد: "(ناصرالدین شاه:آیاهمه بازرگان­های هیات شما برای بررسی وضع بازارهای ایران به اینجا آمده اند؟یوشیدا(2) بله، البته دولت امپراتوری ژاپن ما را مامور ساخته است که در باره رابطه بازرگانی مذاکره کنیم"(یوشیدا، 189:1373).به هر حال تجدید اقتصاد با تحول در کشاورزی آغاز شد و کشاورزی پایه توسعه اقتصادی گردید و بیشتر سرمایه­ای که در بخش خصوصی یا دولتی، صنایع میجی را به راه انداخت فراهم ساخت.تمرکز ثروت در دست ملاکان عامل مهمی در تشکیل سرمایه­های کلان برای طرح­های صنعتی و اقتصادی گردید. توسعه ماهی گیری و بهبود تجهیزات آن سبب شد که ماهی گیری در آغاز قرن بیستم به صنعت عمده­ای در ژاپن تبدیل شود. توسعه این صنعت توانست نیاز روزافزون جمعیت در حال رشد (در دوران میجی از 30 به 50 میلیون نفر رسید) به مواد غذایی را تأمین نماید(نواب صفوی، جایگاه ژاپن، 18:1380). ابریشم یکی دیگر از کالاهای صادراتی ژاپن بود که از دهه 1860م صادرات آن آغاز شد. در سال­های بعد صادرات آن از رشد بیشتری برخوردار شد به گونه­ای که تا سال 1880م بیش از 43درصد از صادرات کشور را تشکیل می­داد. به همین دلیل دولت اولین کارخانه ریسندگی را در سال 1872م افتتاح کرد(مرتون، اسکات، 204:1364).اهمیت بخش کشاورزی را می­توان به نسبتی که مالیات بر اراضی در شاخص در آمدهای مرکزی و محلی حکومت طی سال های اولیه دوره میجی داشته است به خوبی استنباط کرد. نسبت مذکور بین سال­های 1878-1873م برابر با 73 درصد بود که بین سال های 1883-1879م به 64درصد رسید و در اواخر دوره میجی به 20 درصد رسید. دولت همچنین با پیش بینی پیشرفت اصلاحات نسبت به استخدام مربیان و متخصصان و مهندسان خارجی اقدام نمود تا بدین وسیله برخی از دستگاه ها و تأسیسات تازه را اداره و در ادامه ژاپنی­ها را نیز برای آینده این کارها تربیت نمایند(ژاپن در تحول، 39:1978). تنها وزارت فواید عامه تا سال 1879 م حدود 130 کارشناس و مشاور خارجی استخدام کرد. دراین زمینه سیاست دولت براین بود که کارشناسان خارجی دستیاران و مشاوران ژاپنی خود را آموزش دهند و هرچه زودتر جایشان را به ژاپنی ها بسپارند. در سال 1875 م تعداد 600-500 متخصص خارجی در خدمت دولت بودند. این تعداد تا سال 1890م به بیش از 3000 کارشناس رسید(رجب زاده، همان:295).   2) Yoshida      1)Masaharu

در ابتدا که ژاپنی­ها فاقد مهارت و دانش لازم برای اداره صنایع و مملکت بودند تعدادی از محصلین را به خارج فرستاده و هم زمان به تاسیس مراکز آموزش عالی و استخدام مستشاران خارجی دست زدند. پس از آن که ژاپنی های تحصیل کرده به حد کافی رسیدند. به تدریج این افراد را جایگزین مستشاران خارجی کردند(رجب زاده، همان، 255).  ژاپن نمی­خواست متکی به سرمایه های خارجی شود ولی یک وام 4/2 میلیون لیره­ای از انگلستان در سال 1873 با بهره هفت درصد گرفته شد. سپس برای ساختن راه آهن توکیو به بندر یوکوهوما وامی به مقدار نیمی از مبلغ مذکور باز هم از انگلستان اخذ شد(مرتون، همان:194). هر چند در آن سالیان گسترش صنعت مورد پشتیبانی دولت بود. اما هنوز کشاورزی ستون اقتصادی ژاپن را تشکیل می­داد. در سال 1880 م در حدود 75درصد جمعیت به کار کشاورزی مشغول بودند و 80درصد از درآمدهای مالیاتی از بخش کشاورزی تأمین می­شد. بحران مالی سال 1880 م در پرداخت­ها سبب شد، که دولت مردان یک بار دیگر در صدد اخذ وام خارجی برآیند. اما وزیر دارایی وقت ماتسوکاتاماسایوشی با صرفه جویی و شدت در انضباط مالی اندک اندک وضع مالی دولت را به مسیر صحیح هدایت کرد. وی با فروش کارخانه ها و شرکت­های دولتی زمینه را برای ایجاد گروه­های تجاری یا زایباتسوها(1) ( گروه ثروتمند) را فراهم کرد تا بدین وسیله دولت بنیادهای سرمایه داری جدید درکشور را پایه گذاری کند(مرتون، همان:205).

 

جدول 4 : صادرات و واردات ژاپن و رشد فزاینده آن بین سال های (1907 -1878م )را نشان می­دهد.(اطلس هاموند، 127:2002)

سال

صادرات به میلیون ین

واردات به میلیون ین

تراز تجاری

1882-1878

3/30

6/32

3/2-

1887-1883

7/41

8/32

9/8+

1892-1888

6/72

5/69

1/3-

1897-1893

124

2/145

2/21-

1902-1898

2/219

5/262

3/43-

1907-1903

3/357

418

7/60-

 

توضیح: تا پایان جنگ جهانی اول (1918م) هر لیره انگلیس تقریبا معادل با ده ین ژاپن بوده است.

1) zaibatsu

جدول 5 : رشد آهنگ تولید ناخالص ملی سرانه ژاپن بین سال های 1900-1860 م به دلار آمریکا را نشان می­دهد (کان، هرمان، ژاپن، 305:1358).

سال میلادی

1900

1880

1860

تولید ناخالص ملی سرانه ( دلار )

200

100

70

 

نتیجه گیری:

مقدمه تحول ذهنی و فرهنگی ایران از زمان عباس میرزا با فرستادن دانشجویان به اروپا، دعوت مستشاران خارجی وترجمه برخی از کتابهای خارجی آغاز شد.بزرگترین هدف اصلاحات در زمان امیرکبیر و سپهسالار آگاهی و تربیت اهالی کشور بود، تا بدین وسیله مقدمه تحول ذهنی را در کشور فراهم سازند. اما از نقاط ضعف اصلاح گرایان در ایران اقتدارگرایی و تمرکز اختیارات و قدرت در شخص صدر اعظم و عدم استفاده از مشاوران خارجی بود. دراین میان عدم وجود افراد واقع گرا و آگاه به مسایل سیاسی و بین المللی نیز مشکلات کشور را دو چندان می­ساخت. اما در مقابل در ژاپن افراد اصلاح طلب با تشکیل یک گروه کاری کنترل مراکز حساس و مدیریتی کشور را در دست گرفتند. این گروه با تعریفی واضح و دقیق از اصلاحات طی فرمان پنج ماده­ای دامنه اصلاحات و پشتیبانی از آن را تا دورترین نقاط کشور گسترش دادند.

این یک واقعیت غیر قابل انکاراست که هنگام وقوع یک بحران تقسیم کار و حل مشکلات از طریق خرد جمعی نتیجه بسیار مطلوب‏تری را به دنبال خواهد داشت. از طرفی نقطه قوت این روش کشورداری انعطاف پذیری آن در مقابل حذف هرکدام از روسای آن است. در مقابل در ایران از مشکلات اصلاح گرایان عدم توجه به مسئله جانشینی و تربیت نکردن نسل دوم از افراد تجدد خواه برای ادامه مسیر بود. تمرکز فوق‏العاده قدرت در دستان صدر اعظم، عدم تعریف دقیق از اصلاحات برای اقشار جامعه و تشکیل نشدن گروهی متشکل از عناصر ترقی خواه سبب ‏شد با حذف صدر اعظم‏های اصلاح طلب نظیر امیر‏کبیر و سپهسالار، کل جریان اصلاحات متوقف شود. به طور کلی عوامل متعددی در ضعف اقتصاد ایران دخالت داشتند که مهم ترین آنها عبارت بودند از : فقدان نیروی متخصص و تحصیل کرده برای پیشبرد اهداف اقتصادی، عامل دیگر هزینه های سنگین نیروهای نظامی و دربار که همه ساله بخش مهمی از درآمدهای دولت صرف آنان می شد. افزایش قروض کشور ( جدول 1) که هزینه باز پرداخت آنان اقتصاد کشور را روز به روز ناتوان تر می ساخت. همه این موارد در حالی صورت می گرفت که مطابق جدول3 درآمدهای ایران طی یک قرن از رشد ثابتی برخوردار بود. شرایط جغرافیایی کشور از جمله سواحل نامناسب، سرزمین کوهستانی، عدم دسترسی استان های ثروتمند شمالی به دریاهای آزاد به همراه عدم توسعه راه های ارتباطی، ضعف حکومت مرکزی و سلسله ضعیف آن بر نواحی گسترده ای از کشور عامل عمده ای در عدم امنیت اقتصادی و سیاسی در کشور بود.

اما در ژاپن، حکومت میجی سعی نمود با ارتقاء فرهنگ عمومی و تربیت محصلین کوشا، زمینه های رشد علوم و فنون مختلف، را در جامعه گسترش دهد، دولت ژاپن توانست با این راهکار زمینه حضور نیروهای فعال نهفته در جامعه را جهت بهره گیری هر چه بیشتر از توان ملی فراهم سازد. پایین بودن هزینه های دربار و تشکیل گروه های اقتصادی قدرتمند مورد حمایت دولت زمینه حضور فعال ژاپن را در اقتصاد جهانی فراهم ساخت. با نگاهی به جدول شماره 5 شاهد رشد 3 برابری درآمد سرانه ژاپن در مدت چهل سال می شویم. از طرفی با مقایسه جداول 4و2 در می یابیم در حالی که صادرات و واردات ایرای طی یک قرن تقریبا 5/2 برابر شده، در ژاپن طی مدت سی سال این مقدار به بیش از 12 برابر رسیده است. همه این موارد باعث شد که ژاپن در طی نیم قرن از اقتصادی روستایی و جامعه ای بسته به یکی از قدرت های مهم و تأثیر گذار بین المللی تبدیل شود، در صورتی که ایران طی همین مدت بدون توجه به تحولات جهانی و ظرفیت های موجود به کشوری مقروض با اقتصادی مبتنی بر صادرات مواد خام و متأثر از رقابت های دو قدرت روسیه و انگلیس تبدیل شد.

 

* کارشناس ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات

** دانشیار دانشگاه اصفهان

*** استاد یار دانشگاه آزاد اسلامی واحد محلات

 

 


پی نوشت:

1- آبراهامیان، یرواند. 1389، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی، محمد ابراهیم فتاحی، تهران: نشر نی.

2- آدمیت، فریدون. 1385، امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی، چ نهم.

3- آدمیت، فریدون. 1385، اندیشه ترقی و حکومت قانون، تهران: خوارزمی، چ سوم.

4- آوری پیتر، همبلی گاویل، ملویل چارلز. 1388، تاریخ ایران ( دوره افشار زند و قاجار) از مجموعه کمبریج، ترجمه مرتضی ثابت فر، تهران: جامی، چ دوم.

5- اسمیت، دنیس. 1377، تاریخ اقتصادی ژاپن، ترجمه محمد حسین وقار، تهران: اطلاعات.

6- اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان. 1374، چهل سال تاریخ ایران، الماثرو الاثار به کوشش ایرج افشار، ج دوم، تهران: اساطیر، چ دوم.

7- اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان، 1363، تاریخ منتظم ناصری به کوشش محمد اسماعیل رضوانی، ج سوم تهران: دنیای کتاب.

8- اعتمادالسلطنه، محمد حسن خان 1385،. خاطرات اعتماد السطنه، تهران: امیرکبیر، چ ششم

9- پولاک، یاکوب ادوارد. 1368، سفرنامه پولاک، ترجمه کیکاوس جهانداری، تهران: خوارزمی چ سوم.

10- جمالزاده، محمد علی. 1384، گنج شایگان، تهران: سخن، چ سوم.

حاج سیاح. 1359، خاطرات حاج سیاح به کوشش حمید سیاح، تهران: امیرکبیر، چ سوم.-11

12-خورموجی، محمد جعفر. 1363، حقایق الاخبار ناصریبه کوشش خدیو جم، تهران:نشر نی

13-رجب زاده، هاشم. 1365، تاریخ ژاپن از آغاز تا معاصر، تهران: رامین.

14- رنه دالمانی، هانری. 1378، از خراسان تا بختیاری، ترجمه غلامرضا سمیعی، ج دوم، تهران: طاووس.

15- ژاپن در عصر تحول. 1978. انتشارات وزارت امور خارجه ژاپن، چ دوم.

16- عضدالدوله، احمدمیرزا.1390، تاریخ عضدی، تهران: خانه تاریخ و تصویر ابریشمی.

17- عیسوی، چارلز. 1388، تاریخ اقتصادی ایران، ترجمه یعقوب آژند، تهران: گستره، چ سوم.

18- فوران، جان. 1388، مقاومت شکننده، تاریخ تحولات اجتماعی ایران، ترجمه احمد تدین تهران: رسا، چ نهم

19- فوروکاوا، نوبویوشی. 1384، سفرنامه فوروکاوا، مترجم هاشم رجب زاده و کییجی ئه اورا، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی

20-کاتوزیان، محمدعلی همایون. 1387، اقتصادسیاسی ایران، ترجمه محمد رضا نفیسی و کامبیز عزیزی، تهران: مرکز، چ چهاردهم

21- کان، هرمان. 1358، ژاپن، ترجمه سروش حبیبی، تهران: خوارزمی

22- کرزن، جورج ناتانیل. 1387، ایران و قضیه ایران، مترجم غلامعلی وحید مازندرانی، ج دوم، تهران:علمی و فرهنگی، چ ششم.

23- لسان الملک سپهر، میرزا محمدتقی. 1377، ناسخ التواریخ (تاریخ قاجاریه) به اهتمام جمشید کیانفر، ج اول تهران: اساطیر

24- لیوینگستون جون، مور جو، اولدفادر فیلیشیا. 1375، شناخت ژاپن، ج اول، ترجمه احمد بیرشک، ( تهران : خوارزمی)

25- ماساهارو، یوشیدا. 1373، سفرنامه یوشیدا ماساهارو، ترجمه هاشم رجب زاده، مشهد: آستان قدس رضوی

26- مرتون. اسکات 1364، تاریخ و فرهنگ ژاپن، ترجمه مسعود رجب نیا، تهران: امیر کبیر.

27- نفیسی، سعید، 1366، تاریخ اجتماعی و سیاسی ایران در دوره معاصر، ج اول، تهران: بنیاد

28- نقی زاده، محمد. 1366، ژاپن و سیاست های امنیت اقتصادی آن، تهران: نگارش

29- نواب صفوی، اسماعیل. 1380، جایگاه ژاپن در جهان معاصر، تهران: دفتر مطالعات سیاسی و بین الملل

30- هدایت، مهدی قلی خان (مخبرالسلطنه) / 1363، گزارش ایران (قاجاریه و مشروطه)، تهران: نقره.

 

 

31-- Hammond Concise Atlas of World History . Edited by.Geoffrey Barraclough، 6th Edition. 2002.

3 2- Hane,Mikiso and Perez,Louis.G,Modern Japan. West View Press, Fourth Edition , 2002.

3 3-Henshall,Kenneth.G. A History of Japan.St.Martin’s Press New York ,1999.page71

.

Abstract

 

THE comparision of economical reform between Iran and Japan

 (1264-1324 H.A / 1848-1906 A.D)

Saeid Arti :Mahallat brunch Islamic azad university

 Dr.Seyyed Asghar Mahmoud Abadi :Isfahan university

 Dr.Keyvan Loloei :Mahallat brunch Islamic azad university

The beginning of reform in Iran was sametime as modernization of army in the start of war between Iran and Russia.

(1803-1813 A.D/1218-1228 H.A and 1826-1828 A.D/1241-1243 H.A)

The reform in Japan was result of U.S.A pressure and western country above Japan for open door to world. However both country wanted to have independent and defence against western , but result was so different.

Some person , like Abbas Miraz, Qaim Magam , Amir Kabir , Sepahsalar try to make a modern army and active economy but they can’t.

Otherwise Japan after 250 years to live in isolation, with helped some group of reformist. Then were intelcetual , hard worker , responsible , could after sometime to change the Japan from political. economical, military , sociality to one of the super power in the world.

Therefore in this research we try to new look the comparision Economic of Iran and Japan.

 

Key Word: Iran , Japan, Nasirud Din Shah, Eperor Meiji, Reform.

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy