جمعه, 02 تیر 1396 |

راهبری همزمان استراتژی های متناقض نما

(Paradoxical Strategies)

فناوری های نوین موجب سرعت ورود علم به عرصه های جدید و کشف و اختراعات جدید شده و از سوی دیگر ورود علم به عرصه های جدید، پیدایش و ظهور فناوری های نوین را امکان پذیر ساخته است.

چرخه فوق یعنی هم افزایی علوم و فناوری های جدید، سرعت تحولات در جوامع بشری را به سرعت بالا برده است. این هم افزایی در قالبی تصاعدی، عرصه های مختلف حیات بشری را تحت تاثیر خود قرار داده است.

ظهور فناوری‌های نوین ارتباطی امکان آگاهی از وضعیت جوامع مختلف را به صورت لحظه ای فراهم آورده و روابط بین الملل و مبانی سیاست گذاری های حاکمیت ها را دستخوش تغییر ساخته است. ماهواره های متعدد، بستر جهان گستر اینترنت، استودیوهای فیلم سازی و تکنیک های نوین آموزشی و تربیتی از طرق مختلف امکان تبادل نظر و اطلاع یابی از ارزش های ملت های دیگر را فراهم ساخته و نظام ارزشی ملت ها، قومیت ها و حاکمیت ها را به چالشی غیر قابل باور کشانده است.

از سوی دیگر تکنولوژی های جدید تولید و توزیع، تعاریف جدیدی از بنگاه داری و نظام های حاکمیتی سازمان ها و سیستم ها را ایجاد کرده است که برنامه ریزان اقتصادهای ملی و مدیران بنگاه های اقتصادی را وادار به جهانی اندیشیدن و کلان دیدن مسائل اقتصادی نموده است. حاکمیت نظام های مالی بین المللی بر نظام های مالی ملی، لزوم همسویی و یکپارچه سازی نظام اقتصادی و مالی ملی در نظام اقتصادی جهانی نیز از جمله موارد دیگری است که سیاست گذاران اقتصادی و مدیران بنگاه های مالی را به آشنایی با نظام حاکم بر جهان وادار ساخته است.

تحولات سریع نظام بین الملل اما، لزوما تنها کشورهای در حال توسعه را به چالش نکشیده است. کشورهای توسعه یافته نیز با چالش هایی مشابه مواجهند. هنوز نظام مالی بین الملل بعد از نشست برتون وودز دوم به تفاهمی جهانی دست نیافته و درگیری های پشت پرده برای تعیین سهم های جدید به شدت جریان دارد. هنوز پذیرش ارزش ها و هنجار های جهانی در جوامع، اقوام و ملت های بسیاری از کشورها چه در دنیای توسعه یافته و چه در کشورهای در حال توسعه با چالش مواجه است. هنوز بر سر مالکیت علم و فناوری های نوین و اجازه استقرار آنها در عرصه های مختلف جوامع حرف و حدیث است. هنوز بر روی میزان دخالت مجامع بین المللی در سیاست گذاری های ملی بحث است و هنوز در مفهوم زمامداری خوب توافقی جهانی به دست نیامده است.

اما همه اینها نشان می دهد که دنیا با چالشی بزرگ مواجه است. چالشی که از آینده به سرعت در حال شکل گیری بر نظام ها و جوامع مختلف وارد می شود. در دنیای کنونی، کالاها، مفاهیم، محصولات، فرآیندها، علوم و فناوری های نوین و هرچه که نو است در همه عرصه ها و توسط همه تولید می شوند و در معرض دید و نیاز نسل ها و جوامع مختلف قرار می گیرند. خواستگار پیدا می کنند و حاکمیت ها باید برای آنها سیاست گذاری کنند. از جامعه و نیازهای آن عقب نیفتند و سیاستی متوازن را در برخورد با آینده دنبال نمایند.

این سیاست ها اما به نوبه خود می توانند با بسیاری از نگاه ها و سیاست های ملی و داخلی تعارضاتی داشته باشند. اینکه در هر یک از این سیاست گذاری ها چه عوامل و نکاتی نقش اصلی را ایفاء می کنند مهمترین نکته ای است که برنامه ریزان کلان کشورها باید به آن امعان نظر داشته باشند. نگاهی گذشته گرا، نگاهی جامد و متحجر و نگاهی ناآشنا با اوضاع کنونی جهان برای سیاست گذاری در پارادایم نوین قطعا مناسب نیست. بدیهی است که برای این کار به نگاهی تحول خواه، آینده پژوه و رویکردی سیستمی نیاز است تا بتوان در مورد نحوه تعامل با این سرعت سیر تحولات تصمیمی بجا و شایسته اتخاذ کرد.

 

درک پارادایم جدید حاکم بر نظام بین الملل

پیچیدگی مسائل و مشکلات فراروی بشر اکنون حرف اول را می‌زند. بی تردید مسائل دنیا در هزاره سوم بسیار پیچیده تر از سده‌ها و حتی دهه‌های قبل شده اند. تشكیل آنچه كه مانوئل كاستلز متفكر عصر حاضر "جامعه شبكه‌ای"نامیده، تاثیر و تاثر عوامل مختلف سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، ‌امنیتی و... در عرصه بین المللی، پیوستگی سرنوشت انسانها و ملت‌ها به یكدیگر، نزدیك شدن... فاصله‌ها به واسطه گسترش فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی و ده‌ها عامل و دلیل دیگر مجموعا باعث گردیده‌اند كه مشكلات و مسائل فراروی دولت ها،‌ شركت ها، سازمان‌ها و ملت‌ها ابعادی بسیار بزرگتر از قبل به خود بگیرند و تصمیم گیری در مورد چگونگی از میان برداشتن آنها را نیز بسیار دشوارتر سازند. به تجربه ثابت شده كه مشكلات فراروی جوامع فعلی عمدتا ناشی از راه حل‌ها و راهكارهای یكسو نگرانه و یكجانبه گرایانه بوده كه تنها به پیچیده تر كردن مشكل اولیه منجر شده اند. از این رو دانشمندان جهان معتقدند ابزارهای پیشین برای كسب شناخت و معرفت از این پیچیدگی‌ها ناكارامدند و بشر می‌بایست به دنبال فناوریها، تكنیك‌ها و ابزارهای جدیدی برای درك این مشكلات و یافتن راه حل بهینه و همه جانبه نگر برای آنها باشد.

 متناقض نماها (Paradoxes)

تصمیم گیری‌ها در جوامع و در مدیریت‌های آن براساس نگاه به آینده و یا برداشت از تحولات آتی و پیش بینی‌ها صورت می‌گیرد. آینده نگری جزء لاینفك پروسه تصمیم گیری و برنامه ریزی ابنای بشر بوده است. به این معنا که مدیران به هنگام طراحی استراتژی‌های خود برای ورود به یک موضوع و ایجاد محیطی جدید در حقیقت سیر تحولات محیطی و روندهای حاکم را در نظر می‌گیرند. اما همانطور كه آمد،‌ با ورود به قرن جدید و پیچیده شدن مسائل به دلیل سرعت سیر تحولات، برنامه ریزی دقیق سخت تر از همیشه شده و نیاز بشر به شناخت دقیق تری از سیر تحولات، روندهای جاری و آتی و تاثیر و تاثر آنها بر نظام‌ها، برای همه و خاصه برای تصمیم گیران كلان، ضروری تر از پیش گردیده است. یكی از روش هایی كه به كمك آن پیچیدگی‌ها بهتر درك شده و بشر را برای پی ریزی استراتژی‌ها و برنامه ریزی بهتر و تحت شرایط مختلف آماده می‌سازد برنامه ریزی با رویکرد پارادوکسیکال یا متناقض(نما) است.

همانطور که گفته شد بسیاری از متناقض نماهای (Paradoxes) پدیدار شده در جامعه بشری ناشی از سرعت ظهور تحولات جدید است. دانشمندان عبور از این بحران را در قالب یک مسیر می‌بینند و فرآیند راه حل را در طی مسیر به سمت یادگیری سازمانی و سوق دادن سازمان‌ها به سوی سازمان‌های یادگیرنده توصیف می‌کنند. مهمترین عنصر این فرآیند منعطف نمودن تصمیم گیری هاست و شاخص اصلی یادگیرنده بودن سازمان‌ها و سیستم ها، میزان انعطاف پذیری آنها در قبال تحولات محیطی و تسری آن در تصمیم گیری‌ها و سیاست گذاری‌های ایشان است.

یادگیری سازمانی نیز در همین پارادایم در دو قالب قابل تصور است. یادگیری مبتنی بر بهره گیری بهتر و بیشتر از داشته‌ها که بر روی اصلاح رویه ها، روش‌های اجرا، انتخاب‌ها و تصمیم گیری‌ها مبتنی و متمرکز است. و دوم یادگیری مبتنی بر اکتشاف یا آینده نگری که بر انطباق پذیری با تحولات آتی، تجربه‌های جدید، ریسک پذیری، تحقیق و تنوع پذیری متمرکز می‌شود. رهبران و مدیران پارادوکسیکال دست آوردهای درونی هر دو رویکرد یادگیری را برای سازمان خود می‌خواهند.

رفتار مدیران و رهبران سازمان‌ها و نظام ها در تعامل با پارادوکس‌ها نیز براساس مدل ذهنی آنها متفاوت است. برخی از مدیران با قبول تحول و تنش ناشی از آن برای خود و سازمان یا نظام خود به سوی آن گام بر می‌دارند و برخی دیگر سعی بر نادیده گرفتن آن و یا احتراز از آن بر می‌آیند. تجربه نشان می‌دهد که برخی رهبران حتی از طرح این مسئله توسط مدیران زیر مجموعه خود نیز جلوگیری می‌کنند و حرف نزدن درباره تنش‌های آتی را به مثابه روش صحیح کنترل سازمان تلقی مینمایند.

 

 

رویکرد متناقض (نما) Paradoxical Approach

در پی ریزی استراتژی رویکردهای متفاوتی مطرح بوده است. اغلب این رویکردها برای طراحی استراتژی با نگاهی مهندسی معتقد بوده‌اند که برای حل هر مسئله‌ای یک نقطه یا مجموعه‌ای از نقاط بهینه وجود دارد و مهندس طراح باید نقطه یا نقاط بهینه را بیابد. برخی دیگر از رویکردها نیز به وجود مبادله‌ای از مزایا و معایب در کاربرد یک استراتژی خاص (Trade off) در مقابل استراتژی دیگر اعتقاد داشته و بر این اساس به دنبال بنیان گذاشتن استراتژی خود در حوزه‌ای از تعامل است که هزینه‌ای کمتر و فایده‌ای بیشتر برای سازمان داشته باشد. بنای این نوع رویکرد اتخاذ این روش یا آن روش بوده است. یعنی انتخاب از میان دو سر یک پدیده که استراتژیست‌ها آن را متناقض با هم می‌دانستند.

اما در ادبیات جدید مدیریت استراتژیک موضوع رویکرد استراتژی‌های متناقض (نما) یا پارادوکسیکال مطرح شده است. این رویکرد معتقد است که استراتژی هایی که در ذهن بشر تناقض دارند در حقیقت متناقض نیستند و قابل تلفیق می‌باشند. به اعتقاد آنها، استراتژی‌های متناقض نما را می‌توان با نوآوری و بهره گیری از روش‌های نوین که موضوع را در خارج از پارادایم ذهنی حاکم جاگذاری می‌کند با هم داشت و به راه حل‌ها و استراتژی هایی دست یافت که فایده‌های دو سر طیف استراتژی‌های متناقض نما را داشته باشد و از هزینه‌های هر دو نیز خالی باشد. این رویکرد که در زیر مجموعه استراتژی‌ها و تکنیک‌های خلاقانه کشف و حل مسائل Inventive Problem Solving Techniques and Strategiesمی‌گنجد از آخرین دست آوردهای بشری در عرصه مدیریت استراتژیک می‌باشد.

در این رویکرد در ابتدا تناقضات استراتژیک دو سر طیف یک مسئله شناخته می‌شود و سعی می‌شود با بهره‌گیری از روش‌های خلاق و ایده‌پردازی، راه‌حلی ارائه شود که بر روی دو سر این طیف پلی ایجاد می‌نماید.

برای مثال در دنیای تجارت و آنهم از نوع متداول آن حداکثر سود استراتژی بنگاه‌ها و شرکت‌هاست. اینکه در ادبیات جدید تجارت ادای مسئولیت اجتماعی به عنوان شاخص عملکرد بنگاه‌ها و شرکت‌های نوین قرار می‌گیرد، رویکردی از نوع استراتژی‌های پارادوکسیکال به دنیای تجارت است. این ادبیات است که بیل گیتس صاحب مایکروسافت را به تخصیص سرمایه خود برای کمک به محرومین و کشورهای عقب مانده سوق می‌دهد.

شاید با استعانت از قرآن کریم بتوان این رویکرد را مانند دعوت دین از مومنین به دعا برای داشتن خیر در دنیا و آخرت دانست. در یک سر این طیف فرد ممکن است دنیا داشتن را مغایر با آخرت داشتن تلقی کند و در سر دیگر طیف نیز به همین گونه دنبال آخرت بودن را با دنیا را خواستن مغایر بداند.

به علت به بن بست رسیدن رویکردهای قبلی در عرصه استراتژی که برنامه‌ها را یکسو نگر و حذفی پی ریزی می‌کرد، به نظر می‌رسد که رویکرد نوین پارادوکسیکال بتدریج جهان برنامه ریزی را در بر خواهد گرفت. ایجاد پل‌های نوآورانه بین دو سر طیف هایی که بیشتر در اذهان سیاست ریزان است آغاز خواهد شد. در چنین حالتی دولت‌ها سیاست‌ها را با روندی مشارکتی با مردم و با کسانی که از سیاست‌ها متاثر می‌شوند تدوین خواهند کرد. آینده جامعه فدای پنداشت‌های مبتنی بر گذشته نخواهد بود و سنت گذشته نیز فدای همراهی با آینده نخواهند شد. روابط بین الملل به گونه‌ای تنظیم خواهد شد که بتوان هم عزت و فرهنگ ملی را حفظ نمود و هم روابط خوبی با همه دنیا داشت. و... هزاران پارادایم دیگر در عرصه هایی که متناقض تلقی می‌شوند.

 

پارادوکس ها در نظام بین الملل

در عرصه روابط بین الملل هم پارادوکس های متعددی فراروی بشر است. شاید ذکر چند نمونه به فهم بهتر مطلب کمک کند :

-          از یکسو روند جهانی شدن با شتابی روز افزون، اقتصادها، فرهنگ ها و ارزش ها را در قالبی جهانی با هم در می آمیزد و از سویی دیگر اقوام، ملت ها، باورها و ارزش های ملی سعی در حفظ هویت خود دارند.

-          از یکسو امپراطوری های نفتی به دنبال گران کردن انرژی و افزایش سود خود هستند و از سویی دیگر جهان برای توسعه اقتصادی به فضای تنفسی در سایه رشد کمتر بهای انرژی نیازمند است.

-          از سویی کارتل های فروش سلاح به دنبال ایجاد تنش و افزایش فروش خود هستند و از سویی دنیا به آرامش و کاهش نرخ تشنجات نیازمند است.

-          از یکسو نظام مالی بین الملل به پی ریزی ریختی متوازن و قابل قبول برای همه در قالبی مانند برتون وودز سه نیازمند است که این بار منافع جوامع عقب افتاده را نیز لحاظ کند. و از سویی دیگر بنگاه های بزرگ مالی جهانی و از جمله موسسات بزرگ مالی مستقر در وال استریت به کوچکترین تغییری که با سیاست های پیشین آنها در تعارض باشد رضایت نمی دهند و با شگردهای مختلف در این راه سنگ اندازی می کنند.

-          از یکسو کشورهای در حال توسعه با تشکیل ائتلاف ها و همکاری های منطقه ای و جهانی به دنبال تعریف جایگاهی نوین در عرصه جهانی و توسعه ای متوازن در نظام بین الملل هستند و از سویی دیگر تغییر جایگاه آنها در نظام سلطه به راحتی امکان پذیر نیست و از طرق مختلف سد می شود.

-          از یکسو صحبت از حقوق ملت ها می شود و نظام ارزشی جهانی تبلیغ می شود اما از سویی دیگر استانداردهای دوگانه در پیاده سازی و تعریف مصادیق ناقضین همین ارزش ها بنا به مصالح سیاسی و بین المللی قابل مشاهده است.

-          و مثال هایی از این دست که می توان برشمرد.

مشکل اینجاست که اینها همه بر هم تاثیر و تاثر متقابل نیز دارند. برای مثال افزایش تشنج در مناطق مختلف جهان، خود باعث افزایش بهای نفت و بالا رفتن میزان خرید سلاح می شود. افزایش بهای نفت عقب ماندگی را به وجود می آورد و حجم بالای خرید سلاح، احتمال وقوع جنگ را افزایش می دهد. و...

در رویکرد سیستمی این حلقه های فزاینده تاثیر و تاثر بر هم را حلقه های تشدید شونده Reinforcing Loopsمی نامند. نکته اینجاست که اگر این حلقه های تشدید شونده مهار نشوند، تاثیرات بهمنی  Avalanchic Effect  خواهند داشت. یعنی با بارش بهمنی باعث ریختن دومینو وار همه چیز خواهند شد. یعنی با استمرار چنین اوضاعی قطعا نمی توان به آینده بشریت امیدوار بود.

جهان برای جلوگیری از بروز چنین آینده ای به همکاری و مشارکت همه بازیگران عرصه های ملی، منطقه ای و بین المللی نیاز دارد. طراحی حلقه های تثبیت کننده Balancing Loopsراه حلی است که همه دولتها و ملتها باید به دنبال آن باشند. یعنی حلقه هایی که ضمن جلوگیری از تشدید اوضاع، به آرامش و صلح جهانی کمک کند و همه دولتها و ملت ها را در نظامی فراملی به مشارکت طلبد. این حلقه ها می بایست هم در عرصه های داخلی و هم در عرصه های منطقه ای و بین المللی شکل گیرند و رسیدن به نقاط تعادل جدید را دنبال کنند.

یافتن نقاط تعادل اما کاری است بسیار دشوار و قطعا با درگیری به دست نمی آید. تفاوت جامعه بشری در هزاره سوم با جوامع اولیه در رسیدن به این تعادل است. جوامع اولیه برای رسیدن به خواسته هایشان به دنبال حذف رقبا و طرف های دیگر از طریق فیزیکی بوده اند. چماق انسان غارنشین وسیله رسیدن او به اهدافش برای اقناع دیگران بود. بشر در طول زمان اما به این فهم مشترک رسید که بعد از جنگ هم باید برای تعریف جایگاه ها به مذاکره نشست و در مورد نقطه تعادل به تفاهم رسید. تفاهمی که منافع حداقلی همه طرف های درگیر را تامین نماید.

رویکرد پارادوکسیکال به عنوان آخرین دست آورد بشری در عرصه مدیریت استراتژیک مدعی است که می توان از طریق ارائه راه حل های مبتکرانه، دو سر پر چالش این طیف ها را به هم نزدیک کرد و به نقاط مشترکی از رضایت همگانی رسید. جایی که از طریق مشارکت ها و همراهی ها، بتوان منافع حداقلی تمام بازیگران صحنه بین الملل را تامین نمود و نقطه شروعی را برای رسیدن به منافع حداکثری بنا گذاشت.


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy