جمعه, 02 تیر 1396 |

فن‌آوریهای اطلاعاتی و ارتباطی ابزار قدرتمند برای تقویت سیاست خارجی؛

قدرت نمایی الجزیره و گسترش منطقه‌ای سیاست خارجی قطر

وقع انقلاب در دو عرصه اطلاعات و ارتباطات رفته رفته تمامی حوزه‌های زندگی را در بر گرفته و هیچ تعامل و تبادلی از دامنه تاثیرگذاری آن خارج نبوده و دایما بر میزان تاثیرپذیری این حوزه‌ها از ابعاد انقلاب مذکور افزوده می‌شود.

کنشگران بین المللی؛ بخصوص در معنای خاص خود (دولت‌ها)، شاید بیش از هر موجودیت دیگری از این امر متاثر شده‌اند بطوری که قدرت‌یابی آنها و توان تاثیرگذاری در برابر دیگران، منوط به میزان سازگاری و هماهنگ‌سازی و بعبارت بهتر تطبیق‌پذیری با ابعاد دوگانه‌یِ دانش‌محورِ انقلاب مذکور شده است. ویژگی انقلاب جدید و نحوه تعیین میزان قدرت و چگونگی چرخش آن، تمامی کنشگران بین المللی اعم از کوچک و بزرگ را به سمت نقش‌آفرینی بیشتر  و گسترش اهداف سیاست خارجی ترغیب نموده است در این بین قطر به عنوان یک کشور کوچک ثروتمند با درک شرایط موجود و الزامات این شرایط اقدام به بهره‌گیری از یکی از ابعاد مهم این انقلاب( بعد ارتباطی) در راستای تقویت اهداف سیاست خارجی خود بخصوص در منطقه آسیای جنوب غربی نموده است و نمود بیرونی این اقدام به شکل یک شبکه قدرتمند منطقه‌ای و حتی جهانی – که قادر است تا به راحتی بر روی افکار و تحرکات مخاطبان منطقه‌ای و چه بسا فرامنطقه‌ای تاثیر بگذارد- ظاهر شده است.

 

قطر و ایفای نقش موثر منطقه‌ای

قطر یکی از چندین امیرنشین نوبنیاد واقع در شبه جزیره عربستان است امیر رئیس حکومت می باشد و نخست وزیر رئیس دولت است که توسط امیر تعیین می شود مجلس شورای این کشور 35 کرسی دارد که نمایندگان آن را امیر تعیین می کند.

منبع درآمد ارزی کشور، صادرات نفت و گاز می باشد قطر سومین کشور دارنده ذخایر گاز پس از سوریه و ایران است از نظرسرانه تولید ناخالص داخلی، ثروتمندترین کشور در دنیای اسلام است. سرانه این کشور به حدی بالاست که اغلب وضعیت اقتصادی این کشور نه با کشورهای خاورمیانه بلکه با اقتصادهای بزرگ اروپایی مقایسه می شود. در سالهای گذشته توانسته است حجم زیادی از سرمایه گذاری های خارجی را جذب کند حجم این سرمایه ها با افزایش حضور آمریکا و سرمایه های آمریکایی بیشتر شد و زمینه را برای بیشتر شدن نرخ رشد اقتصاد این کشور فراهم آورد. توسعه همه جانبه قطر باعث شده است تا قطر به پایگاه اقتصادی کشورهای حوزه خلیج فارس بدل شود.

قطر یکی از کشورهایی است که در چند سال اخیر با ایفای نقش های فراتر از جایگاه و ظرفیت هایش، توانسته است تاثیر گذاری خود را از سطح یک کشور ذره ای به سطح فعال منطقه ای و شرکت در ائتلاف های بین المللی برساند. قطر را می توان تنها کشور خاورمیانه محسوب کرد که در سیاست خارجی خود می کوشد تا با گسترش شبکه روابط و تقویت پیوندهای خود با بازیگران مختلف بقا و امنیت خود را تقویت کند. تلاش برای حفظ پیوندها و کسب حمایت قدرت های بزرگ فرامنطقه‌ای به خصوص آمریکا یکی از ابعاد اصلی سیاست خارجی قطر است. این کشور سعی در روابط با کشورهای گوناگون در طیفهای مختلف دارد، به رغم تمام حساسیتها، قطری ها با اسرائیل رابطه دارند با این حال در جریان جنگ اسرائیل با گروهای عربی ضد اسرائیلی بیشترین حمایتها را از حماس و حزب الله داشته است. قطر در چند سال اخیر در عرصه منطقه‌ای در پی ایفای نقش جدی و متمایز نسبت به سایر کشورهای خلیج فارس برآمده و به عنوان میانجی در مناقشه‌های منطقه‌ای ایفای نقش می‌کند از جمله مواردی که نشان دهنده تلاش این کشور برای نقش آفرینی بیشتر در منطقهآسیای جنوب غربی می‌باشد می‌توان به مواردی همچون: میانجیگری در ششمین جنگ دولت یمن با حوثی‌ها، تلاش در پی ایجاد ثبات در لبنان، میانجیگری در مسائل دارفور سودان، جنگ 22 روزه غزه، حضور فعال در جریان انقلاب مصر، حضور در حمله به لیبی، موضع تهاجمی نسبت به تحولات سوریه اشاره نمود. اقدامات قطر در پی قدرت یابی در منطقه در این حد باقی نمانده است به طوری که در گزارش پژوهشگر مرکز یافا در قاهره: سازمان های رسانه ای، فرهنگی ویا نیروهای مسلح عرب در حال حاضر تحت فرمان امیر قطر درآمد اند و قطری ها در زمینه استفاده از این گروه‌ها برای گرفتن جایگاه محوری شورای همکاری از عربستان تلاش فراوانی می‌کند. اقدامات این کشور حتی به سطح منطقه‌ای نیز محدود نبوده و گاها سطوح فرامنطقه‌ای و جهانی را نیز در برگرفته است از جمله: کسب عنوان میزبانی جام جهانی 2022، میزبانی بازی های المپیک آسیایی 2006 در این کشور، برگزاری اجلاس های مختلف سازمان ملل در این کشور نشان از تلاش قطر در افزایش وجهه ی خود در عرصه بین المللی دارد.

 

انقلاب اطلاعات، سر بر آوردن شبکه الجزیره و تقویت اهداف سیاست خارجی قطر

مسلما وجود چنین سیاست خارجی موثری در سطح منطقه‌ای، نیاز به ابزارها و بسترهای قابل توجهی دارد تا با تکیه بر این تمهیدات و مقدورات امکان نقش آفرینی و تاثیر گذاری را بدست آورد ابزارها و توانمندی‌های نظامی شکل سنتی و حساسیتزای گسترش اهداف و برنامه‌های سیاست خارجی دولت‌ها است( دولت‌ها دایما به دنبال گسترش نفوذ و تاثیر گذاری خود در برابر دیگران هستند) و در مرحله‌ای متاخرتر، داشتن توانمندی‌ها و ابزارهای اقتصادی شیوه‌ای نوین در گسترش اهداف سیاست خارجی در فضای بین المللی است که کنشگران را قادر به تحمیل دیدگاه‌ها و منافع خود بر دیگران نموده است انقلاب اطلاعات و ارتباطات، و اوج گیری این انقلاب در دو دهه گذشته، گسترش سیاست خارجی و به تبع آن ابزارها و بسترهای این گسترش را دچار تغییر و تحول بنیادینی نموده است این الزاما به معنای مطرود شدن ابزارهای قبلی  و یا تغییر بنیادین در اهداف سیاست خارجی دولت‌ها نبوده، بلکه حفظ و گسترش ابزارهای سنتی را در گرو تطبیق پذیری با انقلاب جدید تعریف نموده است. به عبارت بهتر ابزارها و فضای ابزاری نوینی متناسب با انقلاب مذکور به وجود آمده و کارآمدی ابزراهای قبلی را به شدن تحت تاثیر خود قرار داده است. ملاک قدرت نظامی دیگر به افراد و گستردگی  سرزمین و کثرت سلاح‌ها محدود نشده و مهمتر از اینها دامنه جدیدی از فن‌آوریهای نظامی را در بر گرفته است همچنین دیگر صرف تولید بسیار زیاد محصول ( آن هم با هزینه‌های بالا) و یا داشتن منابع و امکانات اقتصادی ملاک قدرتمندی و توانایی اقتصادی نبوده و شیوه‌های نوینی برای تولید کم هزینه و فراگیر در کنار مبادلات آسان با مزیت نسبی بالا، این حوزه را نیز دچار دگرگونی عظیمی نموده است.

کشورها متناسب با میزان همگام سازی خود با جریانات جدید در عرصه‌های مختلف درجات متفاوتی از قدرت و به تبع آن تحمیل اراده و منافع خود را بر دیگران به دست آورده‌اند و در واقع انقلاب جدید باعث تغییر مکان و موقعیت قدرت و به تبع آن چرخش قوی قدرت در میان کنشگران گردیده است. انقلاب اطلاعاتی و ارتباطاتی بر خلاف انقلاب صنعتی دارای معیارها و بسترهای متفاوتی در چرخش قوی قدرت است از این روی در انقلاب جدید برای قدرتمند شدن الزاما نیازی به داشتن سرزمین گسترده با منابع زیرزمینی و نیروی کار ارزان و جمعیت زیاد نیست بلکه ملاک اصلی در دو بعد: الف) تجهیز به فن‌آوری‌ها نوین اطلاعاتی و ب) در اختیار داشتن فن‌آوری‌های نوین ارتباطی است بر همین اساس کشور کوچکی همچون قطر قادر است حتی با داشتن یک بعد از این دو بعد، تاثیر گذاری و نقش‌آفرینی موثری در معادلات منطقه‌ای داشته باشد.

درک ویژگی‌ها و الزامات انقلاب جدید علاوه بر اینکه خود، نیازمند بسترهای می‌باشد می‌تواند بسترساز تحولات عظیمی گردد امیران و شیوخ قطری، با توجه و تاکید بر چنین تحولی تلاش زیادی بر گسترش اهداف و برنامه‌های سیاست خارجی خود در سطوح مختلف بخصوص سطح منطقه‌ای را آغاز و به نظر می‌رسد به دست‌آوردهای قابل توجهی نیز نایل آمده‌اند. با اینکه می‌توان از ابعاد مختلفی به همگام‌سازی این کشور با انقلاب مذکور پرداخت اما تاکید ما در اینجا بیشتر معطوف به بعد ارتباطی این انقلاب و عملکرد موفق این کشور در برقراری ارتباط و تاثیرگذاری بر مخاطبان از طریق فن‌آوری‌های نوین ارتباطی است. شبکه تلویزیونی الجزیره با کسب حیثیت منطقه‌ای و جهانی،  تاثیرات فراوانی در جهت‌دهی به افکار و حتی تحرکات مخاطبان 50 میلیونی خود داشته است.

الجزیره نام شبکه تلویزیونی خبری ماهواره‌ای است که مرکز آن در شهر دوحه در کشور قطر قرار دارد. این شبکه با پخش فیلم‌های سخنرانی اسامه بن لادن، پس از واقعه تروریستی یازده سپتامبر برای اولین بار در غرب به شهرت رسید. شبکه الجزیره از سال 2006 میلادی، پخش برنامه‌های خود به زبان انگلیسی را آغاز کرد.

الجزیره کانال‌های متعدد خاص تلویزیونی را علاوه بر کانال اخبار بکار گرفته‌است. این کانال‌ها شامل، یک کانال زبان انگلیسی، کانال مستند الجزیره، کانال ورزشی الجزیره، یک کانال عمومی ورزشی به زبان عربی، پخش زنده الجزیره، که همایش‌ها را در زمان واقعی خود بدون هیچ‌گونه ویرایش یا اعمال نظر پخش می‌کند، و نیز یک کانال تلویزیونی برای کودکان می‌باشد. تولیدات آتی اعلام شده آن عبارتند از الجزیره به زبان اردو که عمدتا" نیازهای رسانه‌ای مردم جنوب آسیا را برآورده می‌سازد همچنین این شبکه در نظر دارد در صورت امکان کانال‌های موسیقی و یک روزنامه بین‌المللی نیز راه اندازی نماید. علاوه بر کانال‌های تلویزیونی خود، الجزیره بر روی وب‌گاه‌های شبکه عربی و شبکه انگلیسی نیز کار می‌کند.(ویکی پدیای فارسی).

بطور فزاینده‌ای، مصاحبه‌های انحصاری الجزیره و پخش برنامه‌های دیگر آن در شبکه‌های ایالات متحده، انگلستان و دیگر کانال‌های رسانه‌های غربی همچون سی‌ان‌ان و بی‌بی‌سی مجددا" پخش می‌شود. در ژانویه ۲۰۰۳، بی بی سی اعلام کرد که برای سهیم بودن در امکانات و اطلاعات، و از جمله پخش اخبار، با شبکه الجزیره توافق نامه‌ای امضاء نموده‌است. هم اکنون الجزیره به عنوان یک شبکه رسانه‌ای عمده جریان اصلی محسوب می‌شود، اما بیش از همه شبکه‌ها جنبه جدال آمیز دارد. در ایالات متحده، پخش ویدئویی از شبکه عمدتا" به نمایش ویدئویی بخشهایی از عملیات  گروگانگیری و گروگان‌ها محدود می‌شود. پخش برنامه الجزیره در سراسر دنیا از طریق سیستم‌های مختلف ماهواره‌ای و تلویزیونی قابل دسترس است. در ایالات متحده می‌توان از طریق اشتراک تلویزیون ماهواره‌ای به آن دسترسی پیدا نمود. الجزیره را به راحتی می‌توان از طریق دستگاه دریافت کننده DVB-S در اروپا، شمال آفریقا، و خاور میانه که بر روی ماهواره‌هایآسترا و هات بیرد پخش شده، مشاهده نمود.( ویکی‌پدیای فارسی).

چنین دامنه فعالیتیِ گسترده‌ای، آن هم  برای یک شبکه تلویزیونی، نشاندهنده دامنه وسیع تاثیرگذاری این شبکه در منطقه و جهان است.قطر در عرصه رسانه‌ای پیشرفت‌های چشمگیری داشته است، شروع فعالیت شبکه الجزیره، انقلابی در عرصه رسانه‌ای جهان عرب در جهت فضای آزاد سیاسی ایجاد کرده است. شبکه الجزیره در بین عرب‌ها و سایر نقاط دنیا از جایگاه بالایی برخوردار است، کشور قطر نیز به واسطه این شبکه خبری، پرآوازه شد. دو اتفاق مهم باعث شد نام شبکه الجزیره در گیرنده‌های اروپا و آمریکا و دیگر نقاط جهان جا خوش کند، یکی تعطیلی شبکه سی.ان.ان  و پوشش کامل خبری الجزیره در جنگ آمریکا و افغانستان و دیگری جنگ عراق و آمریکا و انتشار اخبار و ارسال تصاویر دلخراش و غم‌انگیز بمباران و کشتار مردم بی‌گناه. طی سالهای اخیر پوشش خبری تحولات سیاسی جهان عرب باعث شد برای چندمین بار الجزیره در معرض توجهات جهان قرار گیرد. این شبکه در آغاز، در گسترش و حتی هدایت تحولات جهان عرب نقش مهمی داشت. چنین موقعیتی که با منافع دولت قطر نیز سازگاری داشته، تابع توانمندی‌های ویژه‌ای است که این شبکه از آن برخوردار است. این شبکه با مهارت خاصی موفق شد بین اصول حرفه‌ای فعالیت رسانه‌ای و ملاحظات سیاسی دولت عمل‌گرای قطر سازش ایجاد کندهمچنین این کشور کوشیده است در راستای اعمال سیاست‌هایش از طریق این شبکه در معرفی خود به عنوان بازیگر مهم در صحنه بین الملل و میانجی گری بهره ببرد.  قطر در انقلاب مصر کوشید با استفاده از جنگ روانی – رسانه ای خویش توسط این شبکه رویدادهای مصر را به صورت زنده منعکس کند و نقشی مهم و تاثیرگذار در حذف سیاسی نظام مصر ایفا کند و همچنین بعد از آن کوشیده است همین نقش را در سوریه و یمن نیز بازی کند

سرمایه گذاری‌های گسترده رهبران قطر در حوزه قدرت نرم یکی از دلایل افزایش نفوذ و پررنگتر شدن نقش این کشور در منطقه خاورمیانه می باشد. دیپلماسی رسانه‌ای مبتنی بر تلویزیون الجزیره توانسته است با سرمایه گذاری اندک دستاوردهای بالای را در عرصه سیاست خارجی برای این کشور به ارمغان آورد. شبکه الجزیره تنها شبکه ای است که نقش اطلاعاتی در منطقه بازی می کند، برای نمونه: تلاش کرد اعتماد جریان القاعده را به دست آورد که این موضوع چند مزیت داشت: میتوانست با این کار به جهان عرب بی طرف بودن خود را نشان بدهد و همچنین با  اختصاصی کردن فیلمها و مصاحبه‌های القاعده، سبب شدن مخاطبان زیادی را در جهان غرب پیدا کند و از جنبه اقتصادی با فروش این فیلم‌ها منبع مالی عظیمی کسب کند.

به همین منوال، این شبکه برنامه‌های روانی و سیاسی متعددی برای انواع مخاطبان خود، آن هم بر اساس اهداف سیاسی خاصی و در راستای منافع خاصی پخش می‌کند. گسترش دامنه تاثیرگذاری این رسانه در میان مخاطبان خود و بخصوص مردم جهان اعراب باعث ایجاد بسترهای لازم برای رهبران قطری جهت اجرایی نمودن اراده خود گردیده است این رسانه علاوه بر اینکه رهبران قطری را در ترویج عقاید یا تغییر عقاید و دییدگاه‌های مخاطبان توانمند ساخته در عین حال به صورت یک ابزار فشار بر روی سایر امیر نشینان و یا حکومت‌های منطقه‌ای نیز در آمده است که ما نمونه‌های این امر را در انقلاب مصر و لیبی و تونس به وضوح مشاهده نمودیم.

 

* دانشجویان روابط بین الملل دانشگاه تربیت مدرس تهران

 

 

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy