جمعه, 02 تیر 1396 |

بحران سوریه و مبانی حقوقی دخالت جامعه جهانی

به دنبال مجموعه ای از جنبش ها و انقلاب های آزادی خواهانه در کشورهای عربی موسوم به "بهار عربی"، کشور سوریه از مارس 2011 صحنه اعتراضات مردمی قرار گرفت که به ویژه در شهرهای حمص، درعا، حما و دمشق به مخالفت با رژیم سیاسی بعث به رهبری بشار اسد پرداختند. برخلاف اکثر حکام عربی-به استثنای لیبی- که تقریبا به آسانی تسلیم خواسته های مردم شدند؛ مخالفین سوری با سرکوب شدید دولت مواجه شدند و اعتراضات در سوریه به خشونت کشیده شد.

تا حدی که عده ای از سربازان و افسران از ارتش جدا شده و نیرویی موسوم به "ارتش آزاد سوریه" تشکیل داده اند و در معیت بازوی سیاسی مخالفان -شورای ملی سوریه- به مقابله با ارتش بعث پرداختند. ادعای حزب بعث این است که مخالفان همگی مسلح بوده و بر پایه اختلافات قومی و مذهبی که از دیرباز در میان مردم سوریه ریشه داشته دست به اقدامات تروریستی زده و امنیت را بر هم می زنند و در مقابل ارتش برای حفظ امنیت ناگزیر از مواجهه نظامی با مخالفان است. در مقابل ادعای مخالفان این است که گرچه عده قلیلی از مخالفان از جمله ارتش آزاد سوریه مجهز به سلاح های سبک هستند؛ اما غالب مخالفان را افراد غیر نظامی تشکیل می دهند که هدف حملات شدید و غیر انسانی ارتش بعث به شدیدترین شکل ممکن با سلاح های سنگین نظیر تانک، هواپیما و توپخانه قرار گرفته اند. علی رغم تلاش های بین المللی وضعیت سوریه –چه در صورت پذیرش ادعای دولت بعث و چه در صورت پذیرش ادعای معترضین- تبدیل به بحرانی انسانی شده رامی عبدالرحمن رئیس دیده بان حقوق بشر سوریه اعلام کرده تعداد کشته شدگان بحران جاری در سوریه از 30 هزار نفر گذشته است. (1) در این مقاله بر آنیم تا امکان ورود جامعه جهانی و پایان بخشیدن به این بحران انسانی رابررسی کنیم.

 

تحلیل رخداد

با وجود اینکه در منشور ملل متحد اصل حاکمیت دولت ها بر سرزمین خویش به رسمیت شناخته شده؛ اما همواره در منابع مختلف بین المللی تاکید شده که این مهم، نافی اصل مسئولیت بین المللی کشور ها به علت اعمال مغایر حقوق بین الملل نمی باشد و زمانی که دولتی اعمالی مغایر حقوق بین الملل مرتکب شود در مقابل جامعه بین المللی مسئول است و جامعه بین المللی باید واکنش مناسب را در قبال آن دولت اتخاذ کند. (2)

-آیا اقدامات دولت بعث در مواجهه با مخالفان موجب مسئولیت بین المللی دولت سوریه

می باشد یا خیر؟

به موجب ماده 19 طرح سال 1996کمیسیون حقوق بین الملل درباره مسئولیت بین المللی کشورها، اعمال زیر موجب مسئولیت بین المللی کشورها خواهد شد:

1) نقض فاحش یک تعهد بین المللی که دارای اهمیت اساسی برای حفظ صلح و امنیت بین المللی باشد. مانند ممنوعیت تجاوز

2) نقض فاحش قاعده ای که برای تضمین حق ملت ها در تعیین آزادانه ی سرنوشت خود اهمیت اساسی دارد، مانند نقض قاعده ای که حاکی از ممنوعیت استقرار یا حفظ سلطه ی استعماری از طریق زور است

3) نقض فاحش و گسترده ی یک تعهد بین المللی که برای حفظ وجود بشری دارای اهمیت اساسی است

4) نقض فاحش تعهد بین المللی که برای تضمین و حفظ محیط زیست انسانی واجد اهمیت اساسی است.

با توجه به مستنداتی که در ذیل ارائه می شود و نظر به گستردگی و تنوع و کثرت قطعنامه ها و اعلامیه ها و اظهارات مقامات بین المللی چنین به نظر می رسد که از دید جامعه بین المللی اقدامات دولت بعث بر طبق ماده 19 مذکور موجد مسئولیت بین المللی دولت سوریه می باشد و جامعه بین المللی موظف به دخالت در حل این بحران و حفظ امنیت بین المللی است و با توجه به موثر نبودن راهکارهای غیرنظامی مانند تحریم و قطع روابط دیپلماتیک، ظاهرا تنها راه باقیمانده مداخله نظامی تحت عنوان مداخله بشردوستانه می باشد:

 1-قطعنامه مجمع عمومی به تاریخ 16 فوریه 2012 که در آن سرکوب شدید مخالفان سوری محکوم گردید و خواستار کناره گیری بشار اسد شد. این قطعنامه با اکثریت چشمگیر 137 رای موافق در مقابل 12 رای مخالف به تصویب رسید

  2-نشست اضطراری شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد که در آن کمیسر عالی حقوق بشر ملل متحد ، ناوی پیلای، علی رغم اعتراض و مخالفت نماینده سوریه خواستار آتش بس فوری و ارسال کمک های بشر دوستانه شد(فوریه 2012)

 3-جلسات متعدد شورای امنیت، تا کنون سه قطعنامه در دستور کار قرار گرفته ولی به علت مخالفت چین و روسیه نتیجه ای در پی نداشته است

4-گزارش کمیسر عالی حقوق بشر ملل متحد ، ناوی پیلای، مبنی بر استفاده از" نیرویی عظیم"علیه مخالفان، افزایش خشونت ها و وضعیت "اسف بار" حقوق بشر در سوریه(فوریه 2012)

 5-گزارش نیل ساموندز، از مسئولین سازمان عفو بین الملل و هم چنین کمپین بین المللی آفاز ـ که یک شبکه بین المللی مدافع حقوق بشر- است مبنی بر شکنجه گسترده مخالفان (فوریه 2012)

 6-موضع گیری شورای همکاری خلیج فارس مبنی بر گسترش کشتار و خشونت توسط دولت تا جایی که آن را مصداق کشتار جمعی توصیف کرده است(فوریه 2012)

 7-موضع گیری اتحادیه اروپا مبنی بر نقض گسترده حقوق بشر و مسئولیت بین المللی دولت سوریه که به اعمال تحریم های گسترده مالی، تجاری، نفتی و تسلیحاتی علیه آن کشور منجر شد (فوریه 2012)

8-نظر دبیر کل ملل متحد، بان کی مون، مبنی بر ارتکاب جنایت بین المللی علیه مردم غیرنظامی و استفاده نامتناسب از قوه قهریه در مقابل مخالفان(مارس 2012)

9- اظهار نظر والری ایموس، معاون دبیر کل ملل متحد در امور بشردوستانه، که پس از دیدار از منطقه باباعمرو در حمص، این شهر را کاملا متروکه و ویرانه توصیف کرد(مارس 2012)

10- گزارش دیده بان حقوق بشر مبنی بر استفاده دولت سوریه از مین های ضدنفر در مناطق مرزی برای جلوگیری از فرار مردم(مارس 2012)

 11-موضع گیری اتحادیه عرب در نشست 12 فوریه در قاهره در خصوص پیش نویس

قطعنامه ای تازه از شورای امنیت برای تشکیل و ارسال نیروی صلحبان که با مخالفت دولت سوریه مواجه شد.

 12-گزارش صلیب سرخ مبنی بر وخامت اوضاع سوریه و ممانعت دولت از ارسال کمک های بشر دوستانه برای مخالفان.

 13-درخواست شورای ملی سوریه به رهبری برهان غلیون برای دخالت نظامی جامعه بین المللی و برقراری منطقه پرواز ممنوع برای جلوگیری از قتل عام مردم غیر نظامی(مارس 2012)

دورنمای رخداد:

-جامعه جهانی چه اقداماتی را در پاسخ به این وضعیت می تواند انجام دهد؟

الف) اقدامات منطقه ای و بین المللی

بر طبق مقررات فصل 8 منشور ملل متحد، موسسات و سازمان های منطقه ای قبل از مراجعه به شورای امنیت و با اطلاع کامل آن شورا می توانند هنگام بروز بحران در منطقه اقدامات مقتضی به عمل آورند، در بحران سوریه اتحادیه عرب و شورای همکاری خلیج فارس به روش های مختلفی مانند میانجیگری و قطع روابط دیپلماتیک متوسل شدند که متاسفانه نتیجه ای در پی نداشت، همچنین سازمان ملل متحد از طریق دو نماینده ویژه نخست کوفی عنان و سپس اخضر ابراهیمی سعی در حل بحران به شیوه ای مسالمت امیز داشته است، کوفی عنان پس از تلاشی ناموفق در جلب حمایت دولت بعث سوریه در حمایت از طرح 6 ماده ای اش در تاریخ 2/8/2012 از سمت خود استفا داده و تلاشهای نماینده جدید اخضر ابراهیمی هم تا کنون نتیجه ای در بر نداشته است . (3)

ب) دخالت شورای امنیت

به موجب مقررات مواد 39 و 42 منشور ملل متحد شورای امنیت مسئول اصلی حفظ صلح و امنیت بین المللی، احراز موارد به خطر افتادن صلح و امنیت بین المللی و انجام اقدامات مقتضی می باشد. (4)

در این راستا تاکنون سه قطعنامه در دستور کار شورای امنیت قرار گرفته که با وتوی چین و روسیه مواجه شد. به نظر می رسد تا زمان تغییر نظر چین و روسیه، شورای امنیت با وجود صلاحیت بین المللی در حل این بحران ناتوان است. اما هم چنان قوی ترین راهکار حقوقی و سیاسی که کم ترین هزینه ممکن را در پی دارد؛ اقدام شورای امنیت با جلب نظر مساعد چین و روسیه است.

ج)قطعنامه 377 مجمع عمومی موسوم به" قطعنامه اتحاد برای صلح"

به موجب این قطعنامه چنانچه شورای امنیت به علت وتوی یکی از اعضای دائم در حفظ صلح و امنیت بین المللی ناتوان شود؛ این وظیفه به مجمع عمومی محول خواهد شد.

این راهکار اولین بار در جریان جنگ کره در نتیجه وتوی مکرر شوروی به ابتکار آچسن وزیر خارجه وقت ایالات متحده ارائه و منجر به دخالت نیروهای حافظ صلح در شبه جزیره کره گردید. در چنین مواردی به درخواست یکی از اعضای دائم شورای امنیت یا اکثریت اعضای سازمان ملل، دبیر کل موظف می شود مقدمات تشکیل جلسه اضطراری را ظرف 24 ساعت فراهم کند تا به موضوع رسیدگی و هرگونه اقدام مقتضی از جمله اقدامات نظامی انجام شود. قطعنامه اتحاد برای صلح تا کنون10 بار از جمله در جریان جنگ کره و بحران کانال سوئز استفاده شده است. (5)

د)ارجاع پرونده به دیوان کیفری بین المللی

دیوان کیفری بین المللی طبق ماده 5 اساسنامه خود دارای صلاحیت رسیدگی به جنایاتی نظیر نسل کشی ، جنایت علیه بشریت و جنایات جنگی می باشد که وضعیت سوریه در هر صورت مصداق یکی از این جرائم قرار می گیرد. به موجب ماده 7 جنایت علیه بشریت عبارت است از ارتکاب هرگونه عملی به عنوان بخشی از حمله علیه گروهی غیرنظامی که به شکل "گسترده" یا "سازمان یافته" صورت بگیرد. (6)

در بحران سوریه دولت بعث به مواردی متهم گشته که به طور یقین مصداق جنایت علیه بشریت می باشد و حتی ممکن است با بررسی دقیق آن را مصداق نسل کشی دانست (به استناد اینکه غالب مخالفین دارای مذهب سنی بوده و اعضای چند قبیله مشخص هستند و درنتیجه یک اقلیت مذهبی و قبیله ای به شمار می رودند). هم چنین در صورتی که دولت سوریه اثبات کند که مخالفین یک گروه شورشی مسلح هستند؛اعمال ارتش بعث جنایت جنگی(موضوع ماده 8 اساسنامه دیوان)

محسوب می شود و در همگی این حالت ها طبق ماده 13 اساسنامه رسیدگی به این پرونده در صلاحیت دیوان کیفری بین المللی می باشد.

ه)اقدام جامعه جهانی با استناد به اصل مسئولیت حمایتی(The Responsibility to Protect)

مسولیت حمایتی نظریه ای نسبتا جدید در حوزه حقوق بین الملل است که به علت ناکارآمدی نظریات و راهکارهای موجود در حقوق بین الملل برای تضمین رعایت قواعد آمره بین المللی (از جمله قواعد حقوق بشر و حقوق بشردوستانه) ایجاد شده است. بر طبق این نظریه مسولیت حمایت از شهروندان در درجه اول متوجه خود دولت هاست. در صورتی که دولتی این مسئولیت را انجام ندهد-نظیر آنچه در سوریه شاهد هستیم-این مسئولیت به جامعه بین المللی منتقل می شود. . در واقع این مفهوم در مقابل "حق دخالت بشر دوستانه" که دخالت را در چنین مواردی یک "حق" می شناسد ؛قرار گرفته و به هنگام نقض قواعد آمره جامعه جهانی را "موظف" به مداخله می داند. مسئولیت حمایتی با عنایت به نظر دیوان دائمی بین المللی دادگستری در قضیه تنگه کورفو که اصل حاکمیت دولت را با اصل مسئولیت دولت پیوند می دهد طرح شده و مورد تائید سازمان ملل قرار گرفته است چنانکه از سال 2008 پروفسور لاک به سمت مشاور ویژه دبیر کل در زمینه مسئولیت حمایتی منصوب شده است. همچنین سخنرانی سال 1999 کوفی عنان-دبیرکل پیشین سازمان ملل- و در پی آن ارائه گزارش هزاره در سال 2000 به مجمع عمومی تاکید می کند: "اگر مداخله بشر دوستانه تهاجم به حاکمیت تلقی شود چگونه باید در مقابل. . . نقض فاحش حقوق بشر که به تمام قواعد اخلاقی بشریت مشترک ما صدمه می زند واکنش نشان داد؟. . . "در پی این سخنرانی کمیسیون بین المللی به رهبری کانادا تشکیل شد و در گزارشی 90 صفحه ای اصل مسئولیت حمایتی و تقدم آن بر حاکمیت کشورها را مورد تاکید قرار داد. این کمیسیون اعلام کرد در صورت غیبیت شورای امنیت به هر دلیل، مسئولیت حمایتی می تواند توسط ائتلافی از کشورهای داوطلب ویا سازمان های منطقه ای اعمال شود. (7)

تاکید بر جمعی بودن استناد و اعمال مسئولیت حمایتی راهکاری است که باعث جلوگیری از خطر سلطه با استناد به این اصل می شود. بر این اساس در بحران سوریه سازمان هایی چون اتحادیه عرب، شورای همکاری خلیج فارس، ناتو و هر ائتلاف بین المللی می تواند با استناد به اصل مسئولیت حمایتی اقدام به مداخله نظامی کند.

به موجب مستندات 13 گانه مذکور می توان نتیجه گرفت که اقدامات دولت سوریه علیه مخالفان نقض فاحش حقوق بشر است و جامعه جهانی موظف به مداخله موثر جهت پایان بخشیدن به این بحران می باشد. با توجه به نظریه نوین مسئولیت حمایتی و در نتیجه تکلیف جامعه جهانی به مداخله در هنگام بروز فاجعه انسانی(8)، معضلاتی مانند عدم همراهی چین و روسیه و ناتوانی شورای امنیت توجیه مناسبی برای عدم ارائه واکنش مناسب از سوی جامعه جهانی نمی باشد وبه تعبیر کوفی عنان – دبیرکل پیشین سازمان ملل- "استناد به اصل عدم مداخله و حاکمیت کشورها نمی تواند به عنوان سپری برای جنایت علیه بشریت مورد استفاده قرار گیرد" (9)

 

* کارشناس ارشد علوم سیاسی

** کارشناس حقوق

 

پی نوشت:

1-به نقل از خبرگذاری فرانسه به تاریخ چهارشنبه 26-9-2012

2-طرح مسئولیت بین المللی دولت ها تهیه شده توسط کمیسیون حقوق بین الملل در سال 1996

3-طرح شش ماده ای کوفی عنان، عقب نشینی نیروهای اسد از شهرها و نیز توقف عملیات نظامی علیه شهروندان، آتش بس فوری بین نیروهای دولتی و مخالفان، آزادی زندانیان سیاسی و کمک رسانی به غیرنظامیان در شهرهای مختلف سوریه را شامل می شد.

4-بنگرید به منشور ملل متحد

5- صباغیان، علی. نقش میانجیگری در حل و فصل اختلافات بین‌المللی. تهران: مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۶

6- بنگرید به اساسنامه دیوان کیفری بین المللی و همچنین:

بیگ زاده، ابراهیم، بررسی جنایت نسل کشی و جنایت بر ضد بشریت در اساسنامه دیوان بین المللی کیفری، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 21-22

7- وکیل، امیرساعد، نظریه مسئولیت حمایت، فصلنامه پژوهش حقوق، سال سیزدهم، شماره 32

8-نظریه کمیسیون امنیت انسانی سازمان ملل متحد و سند نهایی نشست سران جهان درسال 2005(world summit outcome document)

9-سخنرانی کوفی عنان در مجمع عمومی در سال 1999

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy