شنبه, 03 تیر 1396 |

مفهوم رانت در ادبیات اقتصادی روسیه

Rantدر این مقاله درچهارچوب ادبیات اقتصادی روسیه امروزی، که عمدتا تحت تاثیر ادبیات اقتصادی غرب است، مفهوم رانت از لحاظ تئوریک بررسی شده و رانت زمین ومالیاتهای دولت، دیدگاههای طرفداران اخذ مالیات برزمین ومخالفین آن مورد مطالعه قرار گرفته و انواع رانت از جمله رانت در بازار کار توصیف شده است. همچنین ویژگی های برخی رانت ها در روسیه از جمله رانت تولید تسلیحات استراتژیک وبرخی ازتاثیرات مالیاتهای تورمی مورد مطالعه قرار گرفته است.

پیام کلیدی این مقاله این است که به هرحال توزیع رانت توسط دولت یک بازی برد و باخت است که به نفع عده ای و به ضرر عده ای دیگر می باشد. بنابر این دولت در توزیع رانتها نباید دخالت کند. بازار آزاد نهادی است که میتواند آثار منفی رانتها را از بین ببرد وعامل بازار باید تعیین کننده قیمت زمین برای اخذ مالیات بر زمین باشد.

از طرفی باید در نظر داشت که منابع طبیعی منابع قدرت است و هر کجا که این منابع از بین برود قدرت یک کشور کاهش می یابد. معمولا اعمال سیاست ها توسط دولت ها به گونه های مختلف رانت ایجاد می کند. در پایان با توجه به تجربیات روسیه در اعمال مالیاتهای تورمی ( تورم ) که عملا رانتی به نفع بانکداران و به ضرر جامعه بوده پیشنهاد شده که دولت در ایران حتی المقدوراز تزریق بی رویه پول به بانکها واعمال مالیاتهای تورمی خودداری نماید.

روش تهیه این مقاله بر اساس مطالعه سایت های روسی و جمع بندی کلی آنها بوده است. فرض براین است که نویسندگان و اقتصاددانان امروزی روسی نظرات خودشان در مورد رانت کم وبیش در سایت های اینترنت منعکس کرده اند. بنابر این مطالعه این سایت ها خود میتواند یک روش تحقیق باشد.

شرح موضوع

درسایت روسی http://www.vevivi.ru/ آمده است هر جا که بتوان قدرت های طبیعی را مورد انحصار قرار داد و با بکار گیری آنها سود و پول اضافی در یافت کرد رانت ایجاد میگردد. رانت ممکن است یک آبشار یا یک معدن غنی باشد، یا برکه ای پر از ماهی و یا ساختمانی در موقعیت مناسبی در شهر باشد. انسان با زور و با قدرت مالک این منابع طبیعی شده و به منظور در یافت سود ودرآمد مالکانه با قدرت اسم خود را روی آنها گذاشته و برای خود درآمد پایدار ایجاد کرده است.

رانت یکی از مفاهیم کلیدی تئوری انتخاب اجتماعی است و در یک مفهوم کلی به عنوان پرداخت به شخصی به ازای استفاده از چیزی می باشد. تحلیل تئوریکی که نشان دهنده ماهیت ومنشاء بوجود آمدن رانت می باشد در وضعیت کلی در ابتدا به شکل گیری قیمت محصولات کشاورزی مربوط می شد که در این شکل گیری منابع طبیعی تاثیر قطعی برمیزان بهره وری کار و سرمایه دارند.

رانت اقتصادی نشان میدهد که چگونه بازارهای عوامل کار می کنند. در بازار عوامل تفاوت بین پرداخت واقعی عامل تولید و کمترین مبلغی که در قبال آن هنوز می شود استفاده از ان عامل بدست آورد رانت گفته می شود. قیمت رانت در بازار تعیین می شود.

رفتاربراساس گرایشات رانتی یکی از مکانیزم های توزیع منابع در اقتصاد است. رفتار رانت جویانه خسارات و ضررهائی که به جامعه می زند که به صورت تعارض برای انحصاری نمودن رانت متبلور می شود. عواقب منفی رانت مربوط به جائی است که سازمان غیر بازاری باشد و نیروهای بازار کار نکنند، مانند دولت که نهادی انحصاری و غیر بازاری است که رانت هایی را که در اختیار دارد هزینه می کند. از دیدگاه "ت تالوک" توزیع رانت برای جامعه هزینه دارد و خساراتی ایجاد می کند. به گفته او این هزینه نمودن ذاتا مولد نیست.

رانت سیاسی نیز در اثر فرایند های سیاسی ایجاد می شود و مانند رانت اقتصادی برای جامعه هزینه دارد و مخصوصا در چهار چوب محاسبات هزینه فرصت برای جامعه هزینه هائی دارد. رانت سیاسی خود قالب اجتماعی رانت اقتصادی است.

 

تحلیل تئوریکی رانت زمین و معدن

مهمترین نمونه عامل رانت که عرضه آن به طور کامل غیر الاستیک (بدون کشش) است رانت زمین می باشد. از آنجا که عرضه زمین غیرالاستیک است قیمت آن فقط توسط تقاضا برای آن تعیین میگردد. آخرین واحد تولید از زمین تعیین کننده حد افزایش مساحت زمین زیر کشت و حدود منابع کار و سرمایه در چهارچوب قانون از بین رفتن درآمد یا درآمد نهائی است. با افزایش تقاضا برای مواد کشاورزی تقاضا برای زمین در چهار چوب اجاره های موجود افزایش می یابد. ولی از آنجا که عرضه زمین کشاورزی محدود و ثابت است به منظور ایجاد تعادل بین عرضه و تقاضا به طوراجتناب ناپذیری میزان پرداخت اجاره بهای زمین بالا میرود. اگراندازه رانت زمین بیشتر از سطح تعادل باشد مالکان زمینها به دنبال مستاجرانی میگردند که این زمینها را اجاره کنند. درچنین شرایطی رانت اصلی کاهش می یابد و زمینداران در جستجوی مستاجر به رقابت با یکدیگر می پردازند. ولی اگر اجاره زمین های بزرگ کمتر از سطح تعادل قیمتها باشد مستاجرین به ندرت موفق می شوند که زمینها ی مورد درخواست خود را بدست آورند. نتیجتا محدودیت شرایط عرضه زمین وضع را خراب تر می کند و ممکن است که رانت زمین افزایش یابد. در بررسی رانت زمین ما بایستی ارزش قطعات زمینها را در هر گوشه ای نرخ گذاری کنیم. اساسا هر بخشی از زمین ها از لحاظ بهره وری وضعیات مختلفی دارند که وابسته به موقعیت آنها است. وضعیت آب وهوائی وفضائی که مورد بهره برداری قرار می گیرند از عوامل اساسی تعیین مقدار رانت می باشند. مثلا قیمت یک زمین باغ در سنت پترزبورگ خیلی بیشتر از یک زمین دوردست درخارج از شهر می باشد. مزیت موقعیتی یک زمین وابسته به نزدیکی به شهر، مرکز شلوغی مغازه ها و بازار وهمچنین وابسته به همسایگان آن است. همچنین امکانات شهری، آب و برق و بازار وغیره وهمسایگان و سایر عوامل بر این مزیت اثر دارند. مثلا زمینهای سیاه روسیه خیلی حاصلخیزی بیشتری نسبت به زمینهای غیر سیاه دارند. همچنین قیمت زمینها تعیین کننده رانت سرمایه می باشند. قیمت زمین باید برابر مبلغی باشد در صورتیکه فروشنده پول زمین را در بانک می گذاشت همین نرخ سود را بدست می آورد.

رانت زمین منحصر به اجاره زمین برای استفاده از کارهای کشاورزی نیست. در استفاده از زمین دربخش صنعت و معدن و ساخت و ساز نیز رانت وجود دارد. در بخش معدن هزینه تولید هر واحد تولید شده از معدن و تحویل آن به بازار یکسان نیست، این هزینه تولید وابسته به میزان ثروت و غنی بودن منابع طبیعی، معادن ذغال سنگ و نفت و غیره است. با توجه به محدودیت زمین قیمت عمومی این تولیدات از جمله نفت توسط هزینه های تولید در بدترین و پرهزینه ترین معدن تعیین می گردد. بنابر این بهترین زمینها از لحاظ معادن رانت تفاضلی یا رانت دیفرانسیل ایجاد می کنند که عبارت از تفاضل بین قیمت عمومی و هزینه تولید پایین می باشد.

ویکیپدیای روسی رانت را به انواع زیر تقسیم کرده است:

رانت مطلق: یکی از انواع درامد مالک زمین است که مالک زمین با دریافت پول اجازه میدهد که روی ان زمین سرمایه بکار برده شود. دریافت این اجاره کلا مستقل از محصول دهی زمین است.

رانت تفاضلی یا رانت دیفرانسیل – درآمد اضافه بدست آمده از زمین است که با استفاده از حاصلخیز ترین زمینها که بهره وری کاربالاتری دارند بدست می آید. رانت تفاضلی به دو شکل وجود دارد، رانت تفاضلی نوع اول و رانت تفاضلی نوع دوم.

رانت تفاضلی نوع اول نشان دهنده بهره وری بیشترکارو سرمایه در مورد زمین های بهتر و زمین های متوسط است. این رانت همچنین به نزدیکی زمین به بازار فروش محصولات و چگونگی راههای ارتباطی آن بستگی دارد.

رانت تفاضلی نوع دوم مربوط به تکمیل سرمایه گذاری در زمین است که تضمین کننده سود خیلی بالاتری می باشد. رانت تفاضلی نوع دوم بحث محدودیت زمینها را مطرح می کند. قیمت محصولات کشاورزی بر پایه تولید در زمین های خوب و متوسط تعیین نمی گردد بلکه بر پایه زمین های بدتر تعیین می گردد، زیرا که محصولات تولید شده در زمینهای خوب و متوسط برای پوشاندن تقاضای اجتماعی کافی نیست. نتیجه اش این است که ارزش اضافه در اثر تفاضل قیمت تولید در زمینهای بدتر( قیمت عمومی تولید ) و قیمت ویژه تولید درزمینهای متوسط و زمینهای خوب پدید می آید. هزینه تولید هر واحد محصول در بهترین زمینها هم ازلحاظ کار وهم ازلحاظ سرمایه گذاری نسبت به زمینها بد خیلی کمتر است وهزینه های زمین های بد از جمله هزینه هائی که برای رسیدن محصول آنها به بازار وجود دارد خیلی بیشتر است. هزینه های اصلاح ومرتب کردن زمین های نزدیک به بازار خیلی کمتر از هزینه های زمین های دور دست از بازار است. در نتیجه قیمت اجتماعی این کالاها بر اساس تولید در بدترین قطعات زمین تعیین میگردد. این موضوع مشخصی است که کیفیت زمین تعیین کننده میزان و کیفیت تولید است و کالای تولید شده در زمینهای نسبتا بهتر برای پوشش تقاضای اجتماعی آن کالا کافی نیست. بنابر این در بازارها درخواست و تقاضا برای تولیدا ت متوسط و نا مرغوب وجود دارد. کشاورزان سرمایه داری که در زمینهای خوب و متوسط کار می کنند با فروش تولیدات خود به بازار سود اضافی بدست می آورند، که به شکل رانتهای تفاضلی است که این رانت با حق مالکیت بر زمین اعم از تصاحب کردن یا غصب کردن زمین توسط فرد و یا دولت تفاوت دارد. تفاضل اول رانتی است که از قبل بوجود آمده است. تفاضل دوم بر اساس سرمایه گذاری در زمینها پدید می آید.

بنابراین رانت تفاضلی نوع دوم بر اثر سرمایه گذاری شدید بر روی زمین و با تشدید فعالیت و استفاده فعال تر از زمین بدست می آید. این رانت بر اثر توسعه جاده ها و شبکه راهها و مراکز صنعتی رشد یافته است. افزایش شدید فعالیتهای اقتصادی و هنجارهای مربوط به دیفرانسیل رانت تفاضلی نوع دوم نشان دهنده افزایش درآمد ناشی از سرمایه گذاری است. این روند گرایشی است که خلاف قانون کاهش محصول زمین در اثر کشاورزی بیشتر، می باشد. در چهار چوب پیشرفت علم و تکنولوژی قوانین محصول دهی زمین وضعیت خاصی پیدا کرده است.

رانت زمین و مالیاتهای دولت

اساس درآمد دولت ناشی ازدریافت رانت هائی است که مردم به انواع مختلف بدست می آورند. قیمت هر کدام از این رانت ها در بازار عرضه و تقاضا تعیین می شود. قبل از همه باید این حقیقت را عنوان کرد که رانت زمین نمی تواند برای پوشاندن هزینه های دولت کافی باشد ، بلکه فقط میتواند بخش بسیار کوچکی از هزینه های دولت را تامین نماید. مثلا درآمدهای رانتی امریکا از رانت زمین کمترین مقدار است. درسال 1992 حدود 7/4 میلیارد دلار یا یک دهم در صد تولید ناخالص داخلی امریکا بوده است. درآن زمان خرید کالا و خدمات دولت امریکا( بدون احتساب نقل و انتقالات دولتی به شیوه های متفاوت که منشاء کمک های اجتماعی داشته اند) 1115 میلیارد دلار یا 7/18 در صد تولید ناخالص داخلی این کشور بوده است. در اقتصاد در حال انتقال روسیه پرداخت چنین خساراتی نباید ضرورت داشته باشد. در اول در بر خورد به این اطلاعات در مورد امریکا میتوان به این نتیجه رسید که بدون دریافت این مالیاتها بهیچ وجه نمی شود که به طور چشمگیری سایر مالیاتها را که اثرخیلی کمی بردرآمدهای دولت در قیاس با تقاضا های دولت به منابع مالی دارند، کاهش داد.

اگرازلحاظ تحقق کمی ایده مالیات واحد شک وجود داشته باشد در آن صورت مسئله ایجاد مالیات نسبتا عادلانه در مورد رانت زمین باقی می ماند. تا آنجا که بررسی شده است رانت زمین نشان دهنده یک هدیه طبیعی است و بستگی به شرایط دارد. بنابراین اختصاص یافتن آن به فرد خصوصی از پایه اخلاقی برخوردار نیست ولازم است که این رانت اعانه و موهبتی برای کل جامعه باشد که این خود در حقیقت پایه اخلاقی ملی کردن زمین است.

اینجا یک سئوال مطرح است که میزان رانتهای بزرگی که باید حذف شوند چگونه باید تعیین کرد؟ همه سختی ها به این تمام میشود که در همه بخشهای زمین درامدهای رانت زمین کشاورزی در اثر سرمایه گذاری در زمین از جمله کود دادن و کشاورزی و ایجاد راه برای زمین بدست می آید. اگر مالیات بر زمین و همه منابع طبیعی برقرار گردد این مالیات بر منا بع طبیعی بخش عظیمی از سرمایه را جذب می کند. بنابر این انگیزه سرمایه گذاری و سود آوری از زمین از بین میرود و برداشت محصول از زمین کاهش یافته رکود وانحطاط پدید می آید واین سئوال مطرح می شود که پایه های روشن از بین بردن این رانت چیست ؟

در این زمینه باید به تجربیات امریکا اشاره کرد. درفضای سیاسی امریکا "جی جورج" (1897- 1839) که روزنامه نگاری درسانفرانسیسکو بود رهبری جنبش اخذ مالیات برزمین را به عهده داشت. او در کتابش تحت عنوان "پیشرفت و فقر" در سال 1879به این نتیجه رسید که رشد جمعیت و درآمد ها تقاضا برای رفاه را افزایش میدهد و نتیجه اش این است که تقاضا برای زمین افزایش می یابد. این پدیده باعث می شود که رانت زمین بخاطر محدودیتهای طبیعی آن به عنوان عامل تولید افزایش یابد. در چنین شرایطی زمین داران تمامی درآمدهای حاصل شده از رشد را جمع می نمایند و این سرمایه جمع شده هیچ کمکی به غنی شدن جامعه نمی نماید.

درعین حال کاهش درآمد زمین داران منجر به کاهش عرضه زمینها نمی شود، چون این درآمدها رانت اقتصادی هستند، ولی درآمدهای خیلی اضافی نیستند. اگررانت زمین در قالب اخذ مالیات از بین برود حذف این رانت دربازار توزیع زمین منعکس نمی شود و خط عمودی عرضه درجای خود باقی می ماند، بلکه رانتهای جمع آوری شده به درآمدها و بودجه دولت انتقال می یابد. به همین خاطر جورج جبران خسارت مالکیت برزمین را پیشنهاد کرد، به این معنی که زمینداران عملا زمینهای خود را بخرند.

جورج پیشنهاد کرد که به طور کلی دولت بجز اخذ مالیات بر زمین از اخذ هر گونه مالیات دیگر خودداری نماید. از دیدگاه او با اخذ مالیات بر زمین از یک طرف هیچ چیز ازدست نمی رود واز طرف دیگر درجامعه افرادی مثل سرمایه گذاران یا کارآفرینان و کارگرا ن دیگر بدهکار مالیاتی نیستند. به استدلال او این کار موجب سرمایه گذاری فعال شده و سرمایه گذاری خود موجب رشد و بالا بردن سطح زندگی است.

ایده "جی جورج" در تاریخ تفکر اقتصادی تنها نیست. مثلا اقتصاد دان انگلیسی "اف دی" بر این نظر بود که قدرت انحصاری زمین دارانی که ازنفوذ سیاسی نیز برخوردارند مهمترین مانع در اخذ مالیات بر زمین به عنوان اساس و پایه درآمدهای دولت است. در این زمینه او تاکید می کند که چگونه کشورهای کمونیستی سابق در وضعیتی ویژه قرار داشته اند که نه تنها موسسات خصوصی را صاحب زمین نمودند بلکه به شهرودندان حق دادند که منحصرا زمین را در قبال پرداخت رانت سالانه مورد استفاده قرار دهند. به عقیده او این کشورها قبلا بیشترین استفاده را از تجربیات اشتباه غرب نموده بودند.

امروزه تحلیل این مسئله توسط اقتصاددانان روسی به گونه ای متفاوت است.هیچ کس نمی تواند به حق خصوصی فرد دراستفاده از زمین تجاوز کند. ولی انتقال وتحویل این حق به نسل دیگر و یا فرد دیگر میتواند به این شکل باشد که رانت سالانه ای بر اساس اندازه هایی پرداخت گردد که منعکس کننده تغییرات ارزش زمانی قطعات زمین باشد. بنابراین آزادی خرید و فروش زمین سیستمی چندان مطلوب نیست. بر پایه استدلالات جورج اقتصاددانان روسیه تاکید می کنند که قیمت زمین و منابع طبیعی از روند رشد مشخص و پایداری برخورداست. عواملی که این روند را تشدید می کنند تغییر نمی یابند. در ادامه آنها اشاره می کنند که قیمت زمینها که نقد است نمیتوان بر اساس رانتهای آینده باشد. زیرا که پایه قرار دادن قیمت های امروزی برای آینده در حقیقت کم قیمت گذاری زمینها است واینگونه قیمت گذاری برای مالکان زمین درآمدهای اضافی غیر عادلانه ای ایجاد می کند.

در چهارچوب استدلالات اقتصاددانان غربی ایده لغو مالیات بر زمین نیز در ادبیات اقتصاددانان روسیه کنونی نیز یافت می شود. طرفداران لغو مالیات بر زمین از سختی ها و پیچیدگی های سازمانی - تکنیکی تحقق چنین اقدامی سخن می گویند. انها با استناد به نظریات "گ ج هوفمن" نوشته اند که برای تعیین عینی ارزش زمینها مثل ارزش عینی مستغلات لازم است که اطلاعات وجود داشته باشد. این اطلاعات را بازار زمینها در اختیار ما قرارمیدهد. در تعیین قیمت زمین نباید واسطه ای چون دولت وجود داشته باشد. مالیات بندی بر مالکان زمین یا استفاده کنندگان از زمین باعث می شود که همه یا بخش عمده ای ازرانت قبل از ساخت و ساز از بین برود. درآن صورت قیمت عرضه قطعات زمین معادل صفر می شود که این خود پایه ای برای ایجاد دور بسته است: بدون مراجعه به بازار زمین نمی توان ارزش زمین را به منظور مالیات بندی مشخص کرد. ولی به منظور از بین بردن کامل تفاضل نوع اول باید توجه داشت که بازار زمین به طور اجتناب ناپذیری به بازار مستغلات ناشی از زمین انتقال می یابد که این خود مانع ارائه اطلاعات در مورد مقدار رانت قطعات مختلف زمین قبل از ساخت و ساز است.

طرفداران لغو مالیات برزمین معتقدند که تفاضل رانتها خود ضرورت عملکرد اقتصادی متعادل، مطلوب وتقسیم بهینه قطعات زمین بین زمینه های مختلف و فضاهای ممکن تحقق می بخشد. رانت زمین توزیع بهینه قطعات زمین بین فضاهای ممکن را عملی می سازد. ازطرفی از بین بردن دیفرانسیل رانت زمین در قالب مالیات بندی ممکن است انگیزه های دارندگان زمین را برای تخصیص بهینه و به کار گیری به بهترین وجه زمینها را از بین ببرد. به گفتاری دیگر این زمینداران در مورد اینکه چه مقدار به صورت موثر قطعات زمین را مورد استفاده قرار دهند بی تفاوت خواهند شد، زیرا آنها مستاجران بالقوه ای خواهند شد که درآمد شخصی آنها هیچ ارتباطی با نتیجه کارآنها برزمین نخواهد داشت.

تفاوت دراشکال رانت

رانت زمین فقط بخش خیلی کوچکی ازدرآمدهای رانتی است. به طور کلی رانت به گونه های متفاوتی ایجاد می شود. مثلا یک نجار با استعداد، یک هنرمند و یا یک مالک و یا یک سرمایه گذار در حقیقت موفق هستند مشابه یک مالک زمین از قدرت رانت خود پول بدست آورند. روشن است که رانت از لحاظ شکلی فقط مربوط به بازار زمین و تولید مواد کشاورزی نیست. هرزمینه فعالیت اقتصادی منابع ویژه خود را برای استفاده دارد. مثلا یک وکیل با توجه به استعدادی دارد که دادگاه را متقاعد کند دیفرانسیل یا تفاضل رانتی که دریافت می کند که خیلی بیشتر از هزینه ای است که برای تحصیلات خود نموده است. روشن است که به همین شیوه میزان تقاضا ودرخواست برای تحصیلات دقیق و پرهزینه در هر رشته شغلی ضرورتا بر اساس دستمزد وحقوق بیشتردر آن رشته است. درانتخاب رشته تحصیلی هر فردی سرمایه گذاری خود را در سرمایه انسانی به گونه ای حساب می کند که تفاضل یا دیفرانسیل رانت امروزی ( رانت روز) به او انتقال یابد.

 

 

رانت در بازار کار

در بازارهای رقابت کامل به همه کارکنان حقوق بر اساس نرخهائی پرداخت می شود. در حقیقت چنین نرخی لازم است زیرا که پایه ای است بر اساس کارکنان کارو شغلشان را ادامه می کنند و یا اینکه کارشان را رها می کنند. کارکنانی که کیفیت کار پایین تری دارند با انجام کار مشابه موافقت دارند. انبوه کارکنان عادی با این کار موافقت دارند برای اینکه این دستمزد در قیاس با انتخاب های دیگر بیشتراست، بنابراین آنها از نوعی رانت بر خوردارند، چیزی که عده ای ازاقتصاد دانان آنرا "رانت اطلاعاتی" یا "رانت اطلاعات" می خوانند. از طرفی اختلاف بین حداقل قیمت دستمزد بخاطر کارگران ذخیره و قیمت بازار خود رانت دیگری است. در شرایط رقابت کامل ودرطولانی مدت منحنی عرضه کاملا الاستیک یا کشش پذیرمی شود و رانت اقتصادی از بین می رود. درشرایطی که کارگران جدید از کیفیات کارگران قدیمی بر خوردار نیستند رانت اقتصادی ممکن است برای یک مدت معینی حفظ شود. این ویژگی برای بخشهائی است که منابع انسانی منحصر به فرد یا ویژه ای و جود داشته باشد. بازیکنان سینما، ورزشکاران مشهور واساتید برجسته دانشگاه پاداش های خیلی بالائی را دریافت می کنند. اینگونه افراد قدرتهای منحصر به فردی دارند، ولی عرضه این نوع خدمات کلا محدود می باشد. عرضه این نوع خدمات به هیچ وجه کشش پذیرنیست ودرنتیجه رشد تقاضا قیمت کار را افزایش میدهد که منجر به پرداخت های بالا به آنها می شود، زیرا که درشرایط غیرکششی، قیمت عرضه کار کاملا و ابسته به تقاضا است. رشد مشهوریت یک هنرمند منحنی تقاضا برای وی را خیلی شدید به جلو می برد و این یک پرداخت برای یک منبع محدود است.

اقتصاد سیاسی رانت

سایت های روسی در تحلیل رانت در چهارچوب اقتصاد سیاسی نوشته اند:

ایجاد شرایط برای تولید و توزیع رانت یکی از مهمترین رفتارهای دولت است. " ار تولیسون" در کتابش تحت عنوان "درجستجوی رانت " به این مسئله اشاره کرده است که از لحاظ تاریخی رانت همیشه یک کارت بازی عمده برای پادشاه بوده است. اگر پادشاه میخواست که حقوق ویژه ای را به صورت منوپول به یک کارگزار اختصاص دهد این کارگزار در حد امکان این رانت را به صورت کامل به خود اختصا ص میداد و به گونه ای هنرمندانه عمل میکرد تا این اعانه پادشاه را تحکیم وتقویت کند. گاهی این رانتها از جانب بازیگران سیا سی به تولید کنندگان انتقال می یافت. "جورج بوکنان" رانت را ابزاری نهادی در دست دولت میداند، جائی که دولت میخواهد ارزشهائی را به صورت حداکثر تقویت کند به توزیع رانت می پردازد. این اقدام دولت به ضرر جامعه است. به هرحال ضمن اینکه این انتقال منابع هزینه دارد نفعی برای کل اجتماع ندارد. زیرا که توزیع رانت توسط دولت یک بازی برد و باخت است که به نفع عده ای و به ضرر عده دیگری می باشد. اگر انتقال این منابع منجر به از بین رفتن منابع بشود در این و ضعیت جامعه به طور جدی ضرر می کند. از طرفی سودی که برای رانت جو ایجاد می شود خود باعث ایجاد یک فکر منفی در اجتماع می گردد. به طور کلی هرچیزی که توسط دولت سهمیه بندی شود به معنای خروج از بازارآزاد و ایجاد رانت است.

وِیژگی رانت ها در روسیه

در دهه 1980 تا 1990 رانت جوئی منجر به کسری بودجه دولت و بحران اقتصادی درشوروی شد. این بحران نتیجه امتیازاتی بود که دولت در اختیار شرکتهای فعال در امر صادرات و واردات قرارمیداد. این شرکتها از شکاف بین قیمت های پایین مواد اولیه و کالاهای نیمه ساخته و قیمت بازار جهانی سود فراوانی بردند.

به نوشته سایتهای روسی پس از فروپاشی شوروی و انتقال ازنظام سوسیالیستی به بازارآزاد، اقتصادی با ویژگی های خاص شکل گرفت. در چنین اقتصادی موفقیت یک شرکت اساسا وابسته به ورود آن شرکت به جمع وگروه افرادی بود که منافع و امتیازاتی خاص داشتند. فروپاشی نظام سوسیالیستی به طور اجتناب ناپذیری محیط نهادی مناسبی برای رانت جوئی های جدید پدید آورد. به ویژه در سالهای 1991 و 1992 رانت جوئی نه تنها خسارات سنگینی به دولت وارد کرد بلکه موجب به هم ریختن توزیع درآمدها وتوزیع مجدد درآمد ها وخالی شدن جیب مردم به نفع شرکتها وبخش بانکداری بود، بدین معنی که با اعمال مالیاتهای تورمی (تورم) درسال 1992 خانوارهای روسی به اندازه 15 در صد تولید ناخالص داخلی ویا معادل 31 در صد درآمد خود را از دست دادند. آنها در سال 1993 به اندازه 11 در صد تولید ناخالص داخلی یا معادل 27 در صد درآمدهای خود را از دست دادند. در سال 1994 اعطای انبوه اعتبارات به شرکتها مالیات تورمی ( تورم ) را افزایش داد که خانوارها معادل 16 در صد در آمد خود و یا6/7 در صد تولید ناخالص داخلی را از دست دادند. اساس این سیاست توزیع مجدد درآمد به صورت مالیات تورمی به نفع بخش بانکداری بود. یک تحقیق نشان میداد مالیات های تورمی چگونه باعث شدند که در سال 1994بانکهای تجاری روسیه به 15 درصد تولید ناخالص داخلی دست یابند وهمزمان دارندگان حساب جاری و سپرده داران در بانکها معادل 12 در صد تولید ناخالص داخلی ضرر کنند.

در چهارچوب پروستروئیکا که معنای سیاست خصوصی سازی اقتصاد را میداد از سال 1991 تا 1992 رانت جویان در فضای نامعلومی اوضاع اقتصادی وسیاسی آن زمان منابع و سرمایه های شرکتهای دولتی روسیه را به قیمتی کمتر از یک در صد قیمت بازار جهانی خریداری کردند. درسال 1992 کل رانت ناشی از صادرات نفت و گاز و فلزات روسیه به 30 در صد تولید ناخالص داخلی روسیه بالغ گردید. در آن فرایند نا معلوم خصوصی سازی بین سالهای 1992 تا 1994 تعداد 12 نهاد مستقل به شرکتهای روسی انتقال مالی انجام میدادند. طی آن سالها بین 15 تا 25 درصد کل بودجه دولت به این شرکتها انتقال یافت.از طرفی این شرکتها از 25 تا 41 در صد معافیت های مالیاتی برخوردار بودند. در آن زمان بین شرکتهای دریافت کننده سوبسید های دولت رقابت وجود داشت. بخش سوخت، بخش برق، بخش نظامی و بخش شیمیائی 60 در صد بودجه دولت را به خود اختصاص داده بودند. در آن زمان هر شرکتی که از لحاظ سیاسی قویتر بود رانت بیشتری دریافت میداشت. این رانتهادرمقطع فروپاشی نظام کمونیستی وانتقال به سرمایه داری ایجاد شده بودند.

رانت تولید تسلیحات استراتژیک

"دی.سی لوبوف" معتقد است که تولید سلاحهای استراتژیک برای روسیه رانت است. او در تعقیب ایده "جی جورج" به این نتیجه می رسد که رانتهائی که در این کشور وجود دارد هزینه های غیر عادی و خیلی بالای نظامی را می پوشاند. در این زمینه علوم، تحصیلات ، ویژگی های فرهنگی و سلامت عمومی جامعه حامی دستگاه دولت است. همچنین ممکن است اصل خودداری ازاخذ مالیات از کار وسرمایه ، لغو مالیات بر افزایش قیمت، عدم دریافت مالیات بر سود، آزادی موسسات و شرکتها ازحسابهای صندوق بازنشستگی از اینگونه رانتهای مالیاتی است.

نتیجه

1- در جمله اول این مقاله آمده است "هرجا که بتوان نیروهای طبیعی را مورد انحصار قرار داد..." نویسنده در این گزاره مفهوم منابع طبیعی را معادل نیروهای طبیعی دانسته است. از این گزاره اینگونه استنباط می شود که منابع طبیعی منابع قدرت است هر جا که این منابع را از بین برود قدرت یک کشور از بین می رود. در چهارچوب این مفهوم رشد بیحاصل جمعیت، تخلیه منابع نفت و انرژی وفروش مواد خام ، تخریب جنگلها وآلودگی زیست محیطی، کمبود آب و آلوده نمودن آب به معنای کاهش قدرت طبیعی ایران است.

2- مطالعه سایت های روسی نشان میدهد که نویسندگان روسی درمورد تئوری رانت ضمن اینکه اساسا به منابع انگلیسی و ادبیات غرب رجوع و استناد کرده اند هنوز این تئوری را به صورت مشخصی توسعه نداده اند.

3- اقتصاددانان لیبرال روسیه رانت را در چهار چوب مکتب نهاد گرائی تعریف می کنند. آنها ضمن تاکید بر نهاد بازار آزاد عموما معتقدند که رانتها باید در چهارچوب بازار آزاد توزیع شود، از اینجهت که توزیع رانت توسط دولت هزینه اقتصادی اجتماعی دارد.

4- با توجه به تجربه مالیاتهای تورمی ( تورم) در روسیه که قبلا رانتهای بزرگی به نفع بانکداران و به ضرر عامه مردم ایجاد کرده بود دولت در ایران باید ازاین تجربه روسیه نیز استفاده کند وحتی المقدور از افزایش عرضه پول، تزریق پول به بانکها وتحمیل مالیاتهای تورمی به جامعه خودداری نماید که رانت تورم از جمله به نفع بانکداران ، صاحبان سرمایه وبه ضررعموم مردم است.


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy