شنبه, 03 تیر 1396 |

از خرد فردی به خرد سازمانی، مسیرعقلانیت تصمیم گیری

پیشتر در مقاله ای تحت عنوان " آسیب شناسی تصمیم سازی در سطح ملی " به اشکالات موجود در نظام تصمیم سازی در کشور اشاره شد. در مقاله مذاکرات استراتژیک نیز لزوم ایجاد نظام پشتیبانی تصمیم گیری در سطح ملی مورد تاکید قرار گرفت. این مقاله را می توان دنباله بحث های قبلی و ارائه بحث اصلی توصیف کرد. مطلبی که سعی دارد با اشاره به روند جاری جهانی در تحلیل اطلاعات و فرآیند نظام یافته تصمیم سازی و تصمیم گیری، به راه کارها و راه حل های فراروی ما بپردازد.

شاید به جرات بتوان گفت که بزرگترین مشکل کشورمان طی دهه های گذشته مشکل تصمیم سازی و تصمیم گیری بوده است. در بسیاری موارد شاهد بوده ایم که جمعی کوچک و چند نفره در نشستی که خلق الساعه یا بنا به اضطرار تشکیل شده، در مورد مسائل بسیار مهم تصمیماتی گرفته اند؛ تصمیمات و مصوبه هایی از اینگونه جلسات  بیرون آمده که اتخاذ آنها بدون تحقیق و تفحصی جدی در مورد محیط وعوامل متعدد ذی مدخل، غیرممکن بوده است؛ اما متاسفانه نه تنها این تصمیمات تصویب شده، بلکه به اجرا درآمده اند.

به دلیل اینکه فضای تصمیم گیری هر روز پیچیده تر و سخت ترمی شود و از سوی دیگر لزوم واکنش سریع و تصمیم گیری به موقع به علت سرعت تحولات محیطی امری اجتناب ناپذیر شده، می توان با اطمینان گفت که دیگر با ابزارهای سنتی و مدل های مرسوم نمی توان تصمیماتی خردمندانه اتخاذ کرد. دام های متعددی در فرآیند تصمیم سازی و تصمیم گیری وجود دارد که هر یک آثار متفاوتی در تصمیم گیری و ارائه راه حل برجای می گذارند و می بایست در فضای مربوط به خود مورد بررسی قرار گیرند. دنیای کنونی دنیای تنوع گونه های متفاوت ارائه خدمت از یکسو و غلبه منطق خدمت گرایی از سویی دیگر است. دنیایی است که تصمیمات باید با نگاهی سیستمی و رویکردی خدمت گرا اتخاذ شوند. دنیایی است که تصمیمات با رویکرد آینده پژوهی و آینده نگاری شکل می گیرند. نسخه پیچی و تصمیم گیری برای مسائل مهم در این پارادایم، بدون داشتن ابزارهای تصمیم سازی و تصمیم گیری و اطلاع کافی از روندهای جاری و آتی و دانستن سناریوهای فراروی تصمیم گیران و ارزیابی هزینه و فایده هر سناریو، غیر ممکن خواهد بود.

 

طرح مسئله :

فضای حاکم بر محیط تصمیم گیری از جمله پدیده هایی است که معمولا در فرآیند تصمیم گیری در کشورمان کمتر در نظر گرفته شده است. اضطرار برای ارائه راه حل(1) فوری، حفظ وضعیت جاری و غالب بودن یک نظم یا بعد در فضای تصمیم گیری(2)، دام تفکر گروهی(3)، ساده سازی مسائله پیچیده(4)، لنگرهای ذهنی(5)، قالب های ذهنی(6)، تاثیر کارشناسی تک بعدی(7)، عدم حضور تخصص های لازم برای تصمیم گیری و فقدان تحقیق و تفحص در مورد عوامل متعدد تاثیر گذار در تصمیم گیری(8) از جمله آفات رایج در تصمیم گیری های جاری می باشند. مقالات زیادی در مورد دام های تصمیم گیری وجود دارد که قابل دستیابی است و ذکر آنها در مقوله حاضر نمی گنجد.

اما از جمله آفات مهم نظام های تصمیم سازی و تصمیم گیری اجرایی، نظام تحلیل داده هاست. تحلیل داده ها از مهمترین ابزارهای تصمیم سازی تلقی می شود. اینکه داده های خام در چه قالب و شکلی در کنار هم قرار می گیرند و چگونه از نتایج حاصل از آن برای تصمیم گیری استفاده می شود، همواره از دغدغه های مدیران و تصمیم گیران بوده است. در تمام دنیا، بنگاه ها، سازمان ها و کشورها برای اینکه نظام اطلاع رسانی مطمئن و فارغ از احساسات و سوء گیری های شخصی، سیاسی یا ...  بنا کنند، بیشترین هزینه ها را می نمایند. چه اینکه این نظام تصمیم سازی و تصمیم گیری است که آینده یک سازمان یا کشور را با آینده دیگری متفاوت می نماید. ممکن است در شرایطی یکسان، یک تحول محیطی را یک نظام تصمیم سازی به عنوان تهدید قلمداد کند و پیشنهادی را بدهد که منجر به صرف هزینه برای مقابله با تهدید شود، اما همین شرایط محیطی جدید را یک نظام تصمیم سازی دیگر ممکن است به عنوان فرصتی تلقی کند و نسخه ای متفاوت را تجویز نماید. بدیهی است که تفاوت مسیر آینده و جایگاه های این دو سیستم را همین تفاوت در تصمیمات رقم می زند.

باز برای مثال تصمیمات یک سیستم که نگاه امنیتی را در اولویت قرار می دهد با دیگری که سیاسی تر است آثار متفاوتی را رقم می زند. این دو باز با سیستم هایی که مسائل اقتصادی یا اجتماعی را در اولویت قرار می دهند، تصمیمات متفاوتی را در قبال تحولات محیطی اتخاذ می کنند و نهایتا جایگاه یک نظام در ارزیابی توفیقات آن در صحنه جهانی و منطقه ای و غیره  براساس همین تفاوت در اولویت های تصمیم گیری است که مشخص می شود.

نکته اینجاست که با توجه به اینکه سرعت سیر تحولات محیطی به شدت افزایش یافته و باصطلاح نگاه سیستمی در چرخه ای تشدید شونده(9) قرار گرفته، لاجرم تصمیماتی که در شرایط اضطراری و الزام آور باید اتخاذ گردند، روز به روز بیشتر می شوند. از سوی دیگر تحولات محیطی جدا از سرعت رخدادهای جدید، پیچیدگی بیشتری نیز یافته اند. یعنی پارادوکسی حاکم شده که سازمان ها و نظام ها باید با سرعتی بسیار شگرف در مورد مسائلی بسیار پیچیده موضع گیری نمایند. موضع گیری که می بایست به سرعت اتخاذ شود اما در عین حال باید منبعث از شناخت لازم از چرایی و چونی مشکل و تاثیرات راه حل باشد.

در نتیجه این پارادوکس  تصمیم گیری ها به سمت تحلیل های خلق الساعه پیش رفته اند. اما ناگفته پیداست که تحلیل های خلق الساعه مخاطراتی دارند که خود را در ابعاد مختلف می تواند نشان دهتد. برای مثال در اتخاذ تصمیم خلق الساعه ممکن است روی یک بعد مسئله تاکید شود (به علت اینکه اصولا دستور جلسه را همین یک بعد تعیین  کرده است)، اما آثار تحول محیطی در سایر حوزه ها و ابعاد نادیده گرفته شده و حتی کارشناسی از سایر حوزه ها در جلسه حضور نداشته است.

همانطور که گفته شد حتی در شرایطی که یک نظام تصمیم سازی و تصمیم گیری موجود باشد نیز مسائلی چون سوء گیری و مدل ذهنی، میزان آگاهی از پیچیدگی ها، نوع  باور تصمیم سازان نسبت به روندهای آتی، اتکای بیش از حد به داشته های ذهنی گذشته، کار کارشناسی تک حوزه ای و لنگرهایی که تصمیمات را به یک سو سوق می دهند،  همگی پی آمدهای  خود را در نوع نسخه ای که تجویز می شود  نشان خواهند داد. تدوین و تببیین آثار مترتبه ناشی از نظام تصمیم گیری این چنینی نیز به مقوله ای جداگانه نیاز دارد.

 

راهکارهای فراروی ما

طی دهه های اخیر روند تحلیل داده ها دستخوش تحول چشمگیری شده  است. طی سال های اخیر بحث های آینده پژوهی و آینده نگاری سهم بزرگی در نظام های تصمیم سازی و تصمیم گیری یافته اند. مفاهیم استراتژی و نگاه استراتژیک با توجه به سرعت سیر تحولات محیطی به شدت متحول شده اند و رویکردهای مبتنی بر نگاه سیستمی(10)،  چند بعدی(11)، جمع متناقض ها ( پارادوکسیکال)(12) و سناریو نویسی(13) جای خود را در ادبیات تصمیم گیری باز کرده اند. هم اکنون با انبوه داده ها و داده های کلان(14) تنها با ابزارهای مناسب تحلیل داده ها می توان تعامل داشت.

اما با نگاهی عمیق به این رویکردها متوجه می شویم که در تمامی این رویکردهای جدید، نحوه تعامل با داده های خام و نوع داده های خام مورد نیاز و مسیر غنی سازی داده های خام مورد توجه قرار گرفته است. شکل زیر مسیر درست و قابل اتکای تحلیل داده ها را نشان می دهد:

همانطور که در شکل مشخص است داده خام در مسیر غنی شدن تبدیل به اطلاعات پردازش شده می شود، سپس از اطلاعات پردازش شده دانش استخراج می شود، دانش استخراج شده می بایست منجر به بصیرت شود و این بصیرت باید توان پیش بینی آینده را به کارشناس یا نظام تصمیم سازی بدهد و نهایتا توان پیش بینی باید منجر به امکان طراحی سناریوهای فرراروی نظام تصمیم گیری گردد.

در این مسیر نظام تصمیم ساز، با تحلیل داده ها و نهایتا پیش بینی آینده، سناریو های فراروی تصمیم گیران را همراه با هزینه فایده هر تصمیم، به تصمیم گیران خواهد داد. و تصمیمات براساس واقعیت های محیط بیرونی و الزامات و اولویت ها اتخاذ خواهند شد. این روندی است که در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا دنبال شده است.  

در حقیقت روندهای جهانی از سمت و سوی تحلیل های تشریحی و توصیفی به سمت تحلیل های پیشگویانه و تجویز راه حل سوق یافته اند. نمودار زیر که از سوی موسسه گارتنر ارائه شده این مفهوم را به خوبی توضیح می دهد.

همانطور که در نمودار مشخص است تحلیل ها از تحلیل های تشریحی و چرایی به سمت تحلیل های پیشگویانه  سوق یافته اند. بدیهی است که هرچه توان تحلیل اطلاعات به سمت پیش بینی آینده و تحلیل راهکارهای فراروی نظام ها پیش رود کار سختی و پیچیدگی بیشتری می یابد. اما نکته اینجاست که این روند هم اکنون روند حاکم بر نظام های تحلیلی و پشتیبانی تصمیم شده است.

در حقیقت بهره گیری از فناوری های نوین اطلاعاتی بعد از ظهور مفاهیمی چون داده های کلان و  محاسبات ابری(15) پیدایش رویکرد نوینی را موجب شده که اصالت و توانمندی را در قابلیت و ظرفیت تحلیل حجم بالاتری از اطلاعات می داند. شرکت های بزرگ دنیا و  تولید کنندگان نرم افزارهای  جامع اطلاعاتی هم اکنون افزایش توان تحلیل را مد نظر قرار داده اند. پیش تر در پارادایم سنتی ادغام و تلفیق کاربردهای متعدد توان و ظرفیت تحلیلی را به جود می آورد. اما هم اکنون توان و ظرفیت تحلیل است که کاربری های متعددی را پیرامون خود ایجاد می کند. شکل زیر این مفهوم را ترسیم کرده است:

                

شکل  – ارزش ظرفیت و توان تحلیل در ایجاد کاربردهای جدید

 

چنانچه بخواهیم این بحث را بیشتر تشریح نماییم باید این قابلیت ها را در مراحل معرفتی سیستم اطلاعاتی توضیح دهیم. پردازش اطلاعات با نگاهی تحلیلی به آن قادر خواهد بود بسیاری از حقایق یا احتمالات را برای تحلیل گر مشخص نماید. هرچه این تحلیل به مراحل تدقیق احتمالات آینده نزدیکتر شود تحلیل ها پیچیده تر خواهند شد. این پیچیدگی سه مرحله خواهد داشت. مرحله اول مرحله فهم و درک مسئله است، مرحله دوم مرحله درک چرایی بروز مسئله است، مرحله سوم پیش بینی آینده است که در این مرحله با اضافه شدن نرم افزارهای طوفان ذهنی و جلسات مجازی امکان و توان تجویز نسخه برای شکل دهی آینده مطلوب  هم ایجاد خواهد شد. یعنی در این مرحله می توان از تلفیق الگوریتم های هوش مصنوعی با هوش انسانی بهره گیری کرد و در چارچوب تصمیم سازی به ارائه راه کار و کمک به تصمیم گیری پرداخت .

در حقیقت در این مدل از یکی از روش های پیشگویی و آینده پژوهی یعنی بهره گیری از متخصصین آشنا به تحلیل روندها استفاده می شود. سیستم های نوین تصمیم سازی، با بهره گیری از این مدل امکان و بستر آن را فراهم خواهد ساخت(16) تا سناریوهای فراروی مدیریت را دسته بندی کرده و هزینه فایده  به کارگیری هر سناریو را برای نظام و یا سازمان روشن سازند. این سناریوها عمدتا در  دو دسته قابل دسته بندی هستند.

 

شکل 4 – نمودار بلوغ سیستم پشتیبانی تصمیم

 

دسته اول سناریوهایی هستند که تشریحی(17) بوده و بیشتر به تشریح اوضاع آینده و وزن دهی به عوامل متعدد شکل دهی آینده می پردازند. این سناریوها فقط به انواع حالت های ممکنه در آینده پرداخته و سعی دارند وضعیت محیط تصمیم گیری را در حالت های مختلف تشریح نمایند.

دسته دوم سناریوهایی هستند که برای نوع رفتار و راهکار مورد نظر پیشنهاد می دهند. این سناریوها به سناریوهای تجویزی(18) مشهورند. این سناریو ها به تصمیم گیران می گویند تا در حالت هایی که می توان آینده را تغییر داد چه گزینه هایی فراروی تصمیم گیران است و  هر یک از روش های چه آثاری دارند و احتمالا کدام یک بهترند. و یا در شرایطی دیگر یعنی زمانی که نتوان آینده را تغییر داد چه راهکار بهینه ای فراروی تصمیم گیران است  و کدام روش کمترین خسارت و بیشترین نفع را نصیب نظام خواهد کرد.

این سیستم ها می توانند با تلفیق هوش انسان و الگوریتم ماشین، به تجمیع و استخراج و مدیریت دانش در سازمان ها و کشورها کمک کنند. به کار گیری نظام های اطلاعاتی که به پردازش و تحلیل اطلاعات مشغولند هم اکنون جزو لاینفک نظام تصمیم گیری کشورهای پیشرفته شده است. این سیستم ها می توانند از دانش تولید ثروت کرده و در حقیقت زیرساخت اولیه اقتصاد مبتنی بر دانش تلقی می شوند.

جمع بندی:

حافظه سازمان های کشورمان تا حدود زیادی به حافظه نیروها و کارکنان آن متکی است به نحوی که با خروج نیروهای کارشناس و خبره و یا بعد از بازنشستگی آنها می بایست بسیاری از مسائل تجربه شده را دوباره  آزمود. در کشورمان که با تغییر مدیران و دولت ها، حافظه سازمانی نیز محو می شود و  تصمیم گیری های پیچیده در شرایط اضطراری صورت می گیرند. به همین دلیل راه اندازی سیستم های تجمیع و تحلیل اطلاعات از اولین ضروریات نظام دولت و دیگر اراکین تصمیم گیری است.

این سیستم ها موجب پختگی تصمیمات و  اجتناب از تصمیم گیری های ضرب الاجل شده و امکان پل زدن بین دو سر طیف تصمیم گیری یعنی پارادکس سرعت و پیچیدگی را از طریق نظام های تحلیلگر، پیش بینی آینده و سناریو نویسی فراهم می آورند. زمان آن رسیده که همراه با روند جهانی به سوی بهره برداری از سیستم های تحلیلگر و ایجاد بسترهای تسهیلگر اقتصاد دانش محور گام برداشت و از این طریق به کارآفرینی و ایجاد اشتغال و بهبود وضعیت تصمیم گیری کمک کرد.

در دنیای کنونی تصمیم گیری مناسب و بهینه، ارائه راه کارهای درست، مقابله با فساد، حکمرانی خوب(19)،  استفاده از فرصت ها و فهم صحیح از تهدیدها بدون داشتن نظام تحلیل داده های قوی غیرممکن است. کشورهای پیشرو برای مدیریت نوین ابزارهای مدرن  طراحی کرده اند و نظام های اطلاعاتی ای را به کارگرفته اند که اطلاعات کلان تری را بتوانند پردازش کنند. هرچه توان تحلیل اطلاعاتی یک نظام (کشور، سازمان، بنگاه) قوی تر باشد و بتواند حجم بزرگتری از اطلاعات را هضم و تحلیل کند، امکان پیشرفت و توسعه بیشتری در این دنیای پررقابت خواهد یافت .

 

پی نوشت:

1.Time Constraint   از رایج ترین آفات تصمیم گیری است. جلسه بنا به اضطرار تشکیل شده و می بایستی برای بحران یا موضوعی حیاتی فورا تصمیم بگیرد و مصوبه ای را به دستگاه های ذیربط ابلاغ کند . در این گونه جلسات نه همه افراد صاحب نظر حضور دارند و نه تحقیق و آمادگی لازم برای اتخاذ تصمیم وجود دارد .

2. Status Quo  در  این  مدل وضعیت موجود بهترین وضع تصور می شود .  برای مثال جلسه برای یک موضوع امنیتی تشکیل و بعد امنیتی بر فضای تصمیم سازی و تصمیم گیری غالب است. نگاه اعضای جلسه نیز حفظ وضعیت موجود و عدم پذیرش تغییر است. راه حل های خروجی این جلسه معمولا از همان جنس می باشند .

3. GroupThinkingدر این شرایط عده ای جمع می شوند و تحت تاثیر اضطرار ، احساسات و عوامل دیگر عاطفی و روانی، تصمیم یا تصمیماتی را اتخاذ می کنند که بیش از حد افراطی است . تندروی یکی در ارائه راه حل مورد تایید بقیه قرار گرفته و هر یک به نوبه خود روش پیشنهادی را افراطی تر نموده و این فرآیند همه را تحت تاثیر قرار می دهد. معمولا افراد این جلسات در خارج از جلسه خود از شدت و افراطی بودن راه حل  متعجب شده با احاله تقصیر به دیگران از مشارکت داشتن در این فرآیند اظهار برائت می کنند.

4. Simplificationیا ساده سازی یکی از رایج ترین اشتباهات انسانی در تصمیم گیری است. ذهن انسان برای فهم مسائل مشکل آنها را ساده می سازد و برای آن چاره جویی می کند، غافل از اینکه در فرآیند ساده سازی تاثیرات بسیاری از اجزای تاثیر گذار و اصلی  در ارائه راه حل  احتمالا حذف شده اند.

5.Anchors  یا لنگر های ذهنی از جمله آفات تصمیم سازی و تصمیم گیری است . در این پارادایم ، ذهن تصمیم گیران نسبت به موضوع تصمیم گیری از قبل شکل خاصی گرفته و راه حل ها و مصوبات جلسه یا جلسات متاثر از لنگرهای  ذهنی تصمیم گیران در مورد موضوع قضاوت می کند.

6.Mental Models    مدل ذهنی افراد در قضاوت های آنها تاثیر زیادی دارد. برای مثال کسی که تمام راه حل ها را نظامی می داند و معتقد به بهره گیری از قدرت به عنوان راه حل مشکلات است در تصمیم سازی به این رویکرد توجه بیشتر نشان می دهد و در تصمیم گیری نیز این رویکرد را اولویت می بخشد .

7.Expert Opinion   بعضا شاهد بوده ایم که یک کارشناس متخصص موضوع نگاهی تک بعدی به مسئله داشته اما چون مسئله را بیشتر از دیگران می شناسد ، فضای جلسه تصمیم سازی و تصمیم گیری به نفع نظرات وی چرخش می کند.

8. فقدان رویکرد سیستمی به تصمیم سازی و تصمیم گیری از رایج ترین آفات جلسات تصمیم سازی و تصمیم گیری است .

 

9. Reinforcing loop

10. Systemic Approach

11. Multi- Perspective

12. Paradoxical Approach

13. Scenario Planning

14. Big Data

15. Cloud Computing

16. مدلهای دیگری نیز برای جمع آوری نظرات وجود دارد که به صورت موردی استفاده می شوند و روش هایی مثل دلفی و ان جی تی از آن جمله می باشند . مدل هیوسپترون مدل تکمیلی این دسته از تصمیم سازی ها تلقی می شود

17. Descriptive Scenarios

18. Prescriptive Scenarios

19. Good Governance

 

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy