شنبه, 03 تیر 1396 |

عبور از شریعتیسم، مسیر روشنفکران برای تحول فرهنگی

درگیری هایی که طی چند دهه اخیر بین فرهنگ های غربی و نظام سرمایه داری جهانی از یکسو و بقیه جهان خاصه فرهنگ های منطقه خاورمیانه از سویی دیگر چهره نشان داده و آنچه که در نهایت در قالب نظریه هایی چون برخورد تمدن ها مطرح گردیده، از سوی متفکرین مختلف مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و از سوی آنها آینده های متفاوتی برای این درگیری ها و جهان آینده پیش بینی شده است.

اما آنچه که مورد اتفاق نظر همه اندیشمندان است موضوع شتاب سیر تحول فرهنگی همه ملت ها در اثر سهولت امکان تبادل و تعامل فرهنگی است. تحولی که دلیل اصلی آن توسعه فناوری های ارتباطی و اطلاعاتی وظهور جامعه شبکه ای جهانی توصیف گردیده است.

جامعه شناسان و اندیشمندان عرصه فرهنگ،مهم ترین تاثیر ماهواره های ارتباطی و رادیو تلویزیونی جهانی، بستر چند رسانه ای اینترنت، توسعه مراودات فیزیکی و گردشگری ملل و شبکه های اجتماعی رو به گسترش را، امکان فراهم ساختن بستر مناسب برای آشنایی ملت ها با فرهنگ های یکدیگر تلقی می کنند. بستری که می تواند با هدایت مناسب حتی منجر به همزیستی مسالمت آمیز ملل متخاصم گردد و یا بالعکس مجرایی جدید برای عرض اندام و بدگویی گروه های خود شیفته به فرهنگ سایر ملل.

تحول فرهنگی Cultural Transformation

ادبیات تحول فرهنگی مملو است از مقالات و نظریاتی که جریان تحول فرهنگی را در ذهن افراد و ملل توصیف کرده و برای مدیریت آن راهکار ارائه می نمایند. برخی از موسسات آموزشی و دانشگاه های کشورهای غربی نیز برای مخاطبین خود از کشورهای در حال توسعه، دوره های آموزشی یا کلاس های آشنا سازی با فرهنگ و محیط جدید را ارائه می کنند که طی آن تئوری های ناظر بر مراحل طی شده در ذهن یک مهاجر و یا کسی که وارد فرهنگی جدید شده را تصویر نموده و نحوه تعامل با محیط جدید را آموزش می دهند.

آنچه که در این دوره ها و ادبیات تحول فرهنگی آموزش داده می شود حاکی است که افراد مهاجر و یا کسانی که در معرض یک فرهنگ جدید قرار می گیرند ( همچون دانشجویان و یا کسانی که به تازگی با شبکه های تلویزیونی ماهواره ای و فیلم های هالیودی و محیط چند رسانه ای آشنا می شوند ) چهار دوره یا فاز فکری را در فرآیند تحول فرهنگی طی می کنند که عبارتند از:

فاز اول یا دوره ماه عسل که در آن فرد یا افراد بعد از ورود و یا آشنایی اولیه با محیط و فرهنگ جدید از دیده ها و شنیده های خود لذت برده و تفاوت های فرهنگی محیط جدید با فرهنگ قبلی آنها مبنای خشنودی و لذت بردن از یافته ها می گردد. مرحله یا فاز اول در ادبیات، مرحله شیفتگی یا مسحور شدن مهاجر نسبت به تفاوت ها توصیف شده است. جامعه ای با فرهنگی جدید، نرم ها، قوانین و آیین هایی نو، سبک و روش های زندگی متفاوت، خیابان ها و ساختمان هایی متمایز و... همه و همه مهاجر را مسحور خود می کند و او را با خود و تازگی ها همراه می سازد.

فاز یا مرحله دوم در ادبیات تحول فرهنگی فاز بازسازی یا ترمیم Recoveryنامیده شده است. در این مرحله فرد مهاجر یا کسی که مراحل تحول فرهنگی را طی می کند با مراجعه به لایه های عمیق تر فرهنگ خودی و بهره گیری از آموخته های خود در زندگی و محیط قبلی از فاز شیفتگی خارج شده و ماه عسل پایان می پذیرد و یا ارزش های آن بتدریج در ذهن او رو به پایان می رود.

این فاز مرحله تمایزقائل شدن یاDifferentiation Phaseنیز نامیده شده است. در این فاز مهاجر (ویا سالک مسیر تحول فرهنگی ) آیین ها و قوانین و هنجار های جامعه مقصد را با هنجارها، نرم ها و روشهای زندگی قبلی خود مقایسه کرده و تفاوت ها را برجسته می کند. در این حالت مهاجر نرم های جامعه و روش های زندگی قبلی خود را ملاک ارزیابی و مقایسه قرار می دهد و در بعضی موارد که فرهنگ جامعه جدید را با فرهنگ جامعه قبلی خود در تعارض می بیند فرهنگ جدید جامعه میزبان را محکوم می نماید چه اینکه فرهنگ مادری خود را بهتر و قابل قبول تر می پندارد و آن را ملاک ارزیابی قرار داده است.

در این فاز مهاجر آنچه را که خود دارد بهتر می بیند و به دنبال ایراد گرفتن از آنچه را که تازه می بیند می باشد. کسانی که با فرهنگ و نرم های جامعه قبلی شان آشناترند و شخصیت شکل یافته تری دارند زودتر به این مرحله می رسند و به دنبال اثبات برتری فرهنگ و هنجارهای جامعه خود نسبت به جامعه جدید می باشند.

براساس تحقیقات به عمل آمده در اتحادیه اروپا و مطالعاتی که از سوی دکتر استفان دال در خصوص فضای ذهنی مهاجرین به اروپا در دهه نود میلادی صورت گرفته، در این فاز فرد مهاجر ترک به دنبال اثبات برتری فرهنگ خود است، چینی به دنبال اثبات برتری فرهنگ خودی است و در کولونی های چینی با هم زبانان خود می لولد، هندی با هندی ها حشر و نشر دارد و قس علیهذا. حضور در این کولونی ها خود می تواند منشاء تحکیم و تقویت باور خود بهتر بینی باشد.

فاز یا مرحله سوم مرحله شناختPhase Cognitionنامیده شده است. فرد مهاجر ( یا سالک طریق تحول فرهنگی) با چون و چرای فرهنگی و هنجارها و نرم های جامعه مقصد یا فضای جدید بیشتر آشنا شده و شناخت بالاتری نسبت به آن پیدا می کند. در این مرحله وی دیگر به دنبال ایراد گرفتن و مقایسه کردن فرهنگ ها نیست بلکه بالعکس شخص مهاجر در این فاز شروع به فهم بیشتر فرهنگ جامعه نوین کرده و علل هنجارهای رفتاری و شخصیتی جامعه میزبان را بهتر درک می کند. سرعت بالاتر در کسب این شناخت می تواند شخص مهاجر را سریع تر به فاز بعدی وارد نماید.

فاز بعدی یا مرحله چهارم، فاز دو فرهنگه شدن Bi- Culturalنامیده شده است. در این مرحله فرد مهاجر در می یابد که آنچه که در فرهنگ و نرم ها و هنجارهای جامعه پیشین خود تجربه کرده است لزوما بهترین ها نیست و چه بسا مواردی وجود دارد که در جامعه جدید بهتر از جامعه قبلی اوست. در این فاز فرد مهاجر فرهنگ دوم را نیز به عنوان فرهنگ جدید پذیرفته است و اصل عقلانیت یا نسبی بودن ارزیابی ها را در قضاوت در مورد آیین ها و نرم های فراروی خود به کار می گیرد.

بدیهی است که عکس این اصول هم صادق است. یعنی یک اروپایی ممکن است مراحی شبیه این را در مهاجرت به کشورهای آسیایی، اسلامی و یا مثلا سفر به هند یا چین تجربه کند. حضور در جوامع متعدد و آشنایی با فرهنگ ها و زبان های مختلف سرعت این یادگیری و شناخت و دو یا چند فرهنگه شدن را بیشتر می کند. براساس تحقیقات سازمان ملل، دیپلمات ها و افرادی که مدت های مدید در جوامع مختلف سپری می کنند سریع تر دو یا چند فرهنگه و به قولی پخته می شوند.

به قول سعدی علیه الرحمه :

       بسیار سفر باید تا پخته شود خامی         صوفی نشود صافی تا برنکشد جامی

برخی اندیشمندان رفتار یک فرد در جریان تحول فرهنگی و فکری وی را روندی سینوسی و تناوبی توصیف کرده اند. یعنی فرد اول با فرهنگ خود در تضاد قرار می گیرد بعد با فرهنگ جامعه هدف در تضاد قرار می گیرد و بعد ( اگر به جامعه اصلی خود برگردد ) مجددا با جامعه قبلی خود و نرم ها و هنجارهای آن در تضاد قرار می گیرد و قس علی هذا.

از این منظر و با نگاهی دینامیکی ( پویا ) به موضوع تحول فرهنگی می توان گفت که دنیا با توجه به توسعه فناوری های اطلاعاتی و ارتباطی دوران گذار را طی می کند و تعادل فرهنگی بر جهان حاکم نیست. اندیشمندان حوزه دینامیک سیستم ها معتقدند دنیا بعد از این هرگز رنگ بازگشت تعادل فرهنگی ( و حتی سیاسی ) را بین کنشگران جهانی نخواهد دید. یعنی همواره بین نیروهای فرهنگی که بدنبال چارچوب دادن به فرهنگ خودی هستند از یکسو و جریانی که در اثر تعامل فرهنگ ها به وجود می آید درگیری وجود خواهد داشت. چالشی مشابه بین جریان های حفظ سنت ها و ارزش ها از یکسو و جریان های تجددگرا وجود دارد که آن هم در قالب تحول و مقاومت در مقابل تحول موجد جریانی سینوسی و رفت و بازگشتی در جوامع شده و خواهد شد.

از نظر اندیشمندان حوزه تحول فرهنگی، با عنایت به جریان های دینامیک فوق الذکر و تداوم آن در شرایط آینده جهان، مدیران آینده ( و حتی رهبران سیاسی کشورها ) باید خود را برای مدیریت بر فرآیندهای دینامیک آماده کنند و امیدی به رسیدن به ثبات روندها و ایجاد نقاط تعادل پردوام جدید نداشته باشند.

شایان ذکر است که در دینامیک فوق، سرعت سیر تحول فرهنگی در افراد و جوامع مختلف بر اساس سوابق و غلظت لایه های فرهنگی و مدل ذهنی حاکم متفاوت خواهد بود. برخی از افراد (و جوامع ) با مقاومت بیشتری به تحول تن می دهند و برخی با آمادگی بیشتر. برخی از جوامع و افراد مرحله یک تا چهار تحول را در چند سال و برخی در چند دهه طی می کنند. بدیهی است که لایه های فرهنگی در فرهنگ ها و افراد مختلف بسته به قدرت فرهنگ و زبان و تاریخ و... آنها پیچیدگی و درهم تنیدگی بیشتری دارد و بر سرعت و امکان تطبیق و پذیرش دیگر فرهنگ ها تاثیرگذار است.

همچنین شرایط محیطی نیز از جمله مهمترین عوامل تاثیر گذار در سرعت سیر این تحول ذهنی تلقی می شود. شرایط جهانی به گونه ای است که فاصله نسل های فرهنگی به کمتر از پنج سال رسیده و لذا نمی توان انتظار داشت که حتی فرزندان یک خانواده هنجارهای یکسانی داشته باشند.

 

ما و مرحوم شریعتی

به نظر می رسد با نگاهی تحلیلی اگر شرایط محیطی و زمانی زندگی مرحوم دکتر علی شریعتی که حق بزرگی بر گردن همه متفکرین و روشنفکران معاصر کشور دارد را در قالب گذر از مراحل فوق الذکر به تصویر بکشیم و بین آن اوضاع محیطی و مراحل تحول فرهنگی افراد ( و جامعه روشنفکران ایرانی ) تناظر برقرار نماییم، نکاتی قابل استخراج خواهد بود. مرحوم شریعتی در شرایطی در فرانسه مشغول به تحصیل شد که جنبش های دمکراسی خواهی جهانی و خاصه در کشورهای آفریقایی به شدت رشد کرده بود و اندیشمندانی چون فرانتس فانون ذهن روشنفکران آن زمان را در مورد نبرد با استعمار شکل می دادند.

در آن دوران ظهور قشر روشنفکر استعمار ستیز در فرانسه و انقلاب الجزایر تاثیرات شگرفی را در جامعه دانشجویان و مهاجرین پدید آورده بود و بسیاری از اندیشمندان از جمله متفکرین الجزایری در خود فرانسه، پرچم مخالفت با استعمار فرانسه را در آفریقا بلند کرده بودند. گرچه نگارنده بنا بر نیت خوانی ندارد اما به نظر می رسد همه این عوامل باعث شد که ذهن حق جوی مرحوم شریعتی به سرعت وارد فاز تمایز شده و به دنبال اثبات حقانیت اصالت ها و فرهنگ خودی برود.

اینکه نوشته های عمیق او در چه مرحله ای از مدل ذهنی نوشته شده را دقیقا نمی توان تحلیل کرد، اما کتب آن مرحوم که در جان جوانان ایرانی معاصر او آتشی مثال زدنی بر می افروخت، جریانی را در کشور ما و حتی ایرانیان خارج از کشور به راه انداخت که تا سال ها و بلکه دهه ها بعد نظام فکری آنها را شکل داد. از سوی دیگر رشد جنبش های روشنفکری کمونیستی در میان اقشار دانشگاهی و روشنفکران آن نسل، موجب تحریک جریان های ملی و بازگشت به آیین های خودی شده بود که به اندیشه ها و نوشته های مرحوم شریعتی برای نسل مقارنش، جذابیت خاصی می داد.

گرچه بازگشت به داشته های خود و مقابله با استعمار و استثمار سرلوحه این تفکرات بود و جهان بینی حاکم بر نگاه آن دوره اثبات بهتر بودن داشته های خودی را القاء می کرد، اما این جهان بینی در درون خود ضدیت و ستیز با دیگر فرهنگ ها خاصه فرهنگ غرب و نفی هر گونه تعامل را نیز دنبال می کرد. جهان بینی که مانع از تعامل آن نسل با دیگر فرهنگ ها، یعنی ورود نسل مذکور به فاز شناخت و تحقیق بیشتر در مورد دیگر فرهنگ ها می شد.

اگر بگوییم که انقلاب اسلامی ایران و پیروزی آن در کشورمان و منطقه ای بزرگتر، مدیون و مرهون تفکرات شریعتی است بیراه نگفته ایم. حداقل بخشی بزرگ از شکل گیری فضای ذهنی جوانان انقلابی و جهان بینی آنها متاثر از ادبیاتی است که در دروه شریعتی بنا گذاشته و یا تقویت شده است. مرحوم شریعتی در ذهن جوانان معاصر خود که مدیران اولیه انقلاب شدند، چارچوبی را بنا گذاشت که تعارض و تقابل با بقیه نرم ها، هنجارها و فرهنگ ها را دنبال می کرد. گرچه نوک تیز این حملات بر علیه استعمار و نظام سرمایه داری غربی بوده، اما نتیجه آن تقابل با فرهنگ غرب به صورت کلان آن بود. نظام شرقی کمونیستی آن زمان که نقطه مقابل نظام سرمایه داری بود نیز از این حمله و ستیز محروم نماند و فرهنگ شرقی نیز در این تقابل جای گرفت. در اذهان ملت، شعار نه شرقی نه غربی انقلاب نه تنها برعلیه نظام های استعماری شرقی و غربی، بلکه علیه فرهنگ های شرقی و غربی قالب گرفت.

شریعتی سردمدار نهضتی بود که می توان آن را شریعتیسم نامید. نهضتی که با خود فرهنگی جدید، هنجارهایی تازه و جهان بینی متفاوت را به همراه آورد. نکته اینجاست که هنجارهای تعریف شده از سوی این اندیشمند هنوز هم پس از چند دهه در ذهن بسیاری از آن نسل از روشنفکران ایرانی سایه انداخته و مانع از ورود آنها به فاز های شناخت و تلاش برای همزیستی با بقیه ملت ها و فرهنگ ها و سد راه چند فرهنگی شدن گردیده است.

به نظر می رسد که روشنفکر ایرانی ( حداقل غالب آنها ) هنوز به تغییراتی که در عرصه جهانی و خاصه بعد از ظهور جامعه شبکه ای جهانی روی داده توجه جدی نشان نداده است. هنوز به اینکه در نظام جهانی تنها در فضایی متعامل، کنشگری همنوا، و بازیگری همراه، امکان تبادل نظر دارد نرسیده است. هنوز جامعه جهانی را در چارچوب جنگ سرد تفسیر می کند و از وجود بستری جهانی برای ارائه باورها و اعتقادات بی خبر است. از اینکه در همین نظام جهانی می تواند دوستان زیادی را در همه عرصه ها بیابد که حق جو و همفکر هستند بی خبر است. از اینکه هنجارها در بستر جامعه شبکه ای قابل شکل دادن هستند بی اطلاع است. از اینکه توان اعمال قدرت از سوی حاکمیت ها به سوی نهادهای مدنی جریان دارد نامطمئن است. به اینکه مرزهای جغرافیایی هر روز کمرنگتر می شوند و قدرت در هم افزایی بین ملت هاست باور ندارد. و نمی داند که ملتی در آینده جهانی حرف برای گفتن دارد که حرفی نو داشته و حرفش خریدار داشته باشد.

جامعه روشنفکر ایرانی باید بتواند از باورهای دوره شریعتی و شریعتیسم که در زمان خود بسیار پسندیده بود عبور کند و در حوزه تحول فرهنگی اجازه کسب شناخت بیشتر از دیگر جوامع و هنجارها و نرم ها و فرهنگ های آنها را بدهد. بدیهی است که اگر در تعامل فرهنگی، ملتی فرهنگ و داشته های خودی را بهترین بنامد و درصدد مقابله با بقیه باشد، این امر در فرآیندی متقابل و هم افزا، تنها منجر به تقابل طرف های دیگر خواهد شد. بدیهی است که حرکت به سوی اثبات داشته های خودی و نفی دیگران است که برای مثال در افغانستان منجر به یا زمینه ساز ظهور طالبان می گردد. ظهور طالبان را از این منظر باید از تاثیرات تفکرات جامعه روشنفکر ایرانی بر جامعه افغانستان دانست.

این تقابل و تلاش برای اثبات برتری خود و نفی دیگران متاسفانه هنوز در بسیاری از کشورهای خاورمیانه پررنگ است. یکسوی دیگر این نگاه در رژیم صهیونیستی قابل مشاهده است. احترام بین ملت ها در صورتی به وجود می آید که اختلاف در سبک زندگی، هنجارها و فرهنگ ملل، مبنای اثبات خود از طریق نفی دیگران نباشد و بسترساز خصومت و تاخت و تاز نگردد.

تاثیر حرکت ها و باورهای ایرانی و روشنفکران ایرانی در سایر ملل منطقه امری قابل اثبات و مثال زدنی است که به تحقیق و مقاله ای مجزا نیازمند است، اما تا روشنفکر ایرانی به این تحول باور نداشته باشد، نمی توان از مردم عادی کشور مان و ملل و روشنفکران منطقه که چشم به ما دارند انتظار داشت که احترام به فرهنگ و حقوق دیگران را وظیفه خود بدانند و ساختن جهانی بهتر را در سایه همزیستی مسالمت آمیز و تعامل فرهنگی جستجو نمایند. نسل جاری روشنفکر ان ایرانی نیاز دارد که دینامیک حاکم بر تحول فرهنگی را بفهمد و در فضایی متعامل و تاثیرگذار فرهنگ آینده ایرانی را شکل دهد. نفی جریان جهانی فرهنگی و چند فرهنگه شدن جوامع، تنها زیاد شدن فاصله ها و انزوای را به دنبال خواهد داشت.


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy