دوشنبه, 05 تیر 1396 |

ساختارجنبش اخوان المسلمین

نگاهی به تشکیل و سابقه آن

جنبش اخوان المسلمین جنبش فراملی و اسلام گرا بوده که خواستگاه آن در مصر می باشد و همواره از بدو تاسیس به عنوان یکی از جریانات مهم اپوزیسیون مصری مطرح بوده است . در مقاطع بعدی به دلیل ساختار فکری و ایدئولوژیکی توانست به سرعت در بسیاری از کشورهای عربی و غیر عربی بعنوان یک گروه فعال و نحله فکری تازه توسعه یابد.

اخوان نخستین بار در سال 1928 در شهر اسماعیلیه و توسط « حسن البناء» پایه گذاری شد و توانست در سراسر این کشور پایگاههایی از طرفداران خود بیابد. اخوان تا زمان عبدالناصر در سال 1965 کم و بیش فعالیت سیاسی علنی داشته، ولی با اعدام سید قطب توسط وی این سازمان وارد فعالیت های زیر زمینی و مخفیانه گردید و نهایتاً با همه سرکوب هایی که در زمان انورسادات شد، طرفداران این سازمان وی را در 1981 ترور کردند. اما در زمان حسنی مبارک و نحوه برخورد حسابگرانه وی، و روی کار آمدن رهبران میانه رو در این گروه ، در سال 1987 سران آن تصمیم به فعالیت در چارچوب رقابت های پارلمانی گرفتند. در این مقطع "محمدمهدی عاکف" بعنوان دبیر کل اخوان المسلمین موفق شد تعداد 82 نماینده وارد پارلمان مصر نماید. این اقدام در حالی صورت گرفت که حکومت حسنی مبارک نیز قبلاً بطور تلویحی و بشرط عدم عنوان نمایندگی اخوان المسلمین با فعالیت های حزبی اخوان موافقت کرده بود. فعالیت اخوان به همین نحوه ادامه داشت تا در جریان تحصن های "میدان التحریر" از تظاهرات و تحصن های انجام شده حمایت کلی بعمل آورد. امّا در نهایت در جریان انتخابات علی رغم اعلام عدم معرفی کاندیدای مستقل موضع خود را تغییر داده و نامزد خود را معرفی و در نهایت برنده ریاست جمهوری مصر گردید. در جریان ریاست جمهوری "محمد مرسی" براثر رفتارها و عملکرد ناصحیح انتقاداتی از سوی احزاب سیاسی و حتی در درون جناح های تکفیری و تندرو متوجه او شد و در نهایت با دخالت ارتش حکومت اخوان سرنگون گردید.

مواضع فکری و آخرین وضعیت سیاسی

ساختار فکری اخوان المسلمین طیفی از تفکر افراطی تا میانه رو است، که اکثریت آنان از همین جناح میانه را تشکیل داده و عموماٌ از طبقه تحصیل کرده می باشند. نفوذ معنوی اخوان در میان دیگر شهروندان عرب در سایر کشورها موجب شکل گیری طرفدارانی در این کشورها شده است. از همین رو از هردو جناح در این کشورها وجود دارند و فعالیت می کنند. از نظر تشکل سازمانی نیز نوعی همبستگی میان گروههای اخوانی وجود دارد. در زمان تشکیل این گروه بخصوص در زمان ناصر، مصر از یک موقعیت برتر و نفوذ سیاسی و موقعیت خاصی برخوردار بود، در نتیجه اخوان موفق شد نفوذ وسیعی در سراسر کشورهای عربی بدست آورد. پس از دوران سید قطب بعنوان رهبر این جنبش جناح تندرو به مرور از هسته اصلی آن دور شده و به جریان تکفیری تبدیل شد.، اما طرفداران زیادی نداشت. از این نظر جناح میانه رو  به مرور توانست تفکر غالب باشد. در زمان حسنی مبارک همین رهبران میانه رو تصمیم به تغییر روش های تاکتیکی گرفتند ، در نتیجه موفق شدند حضور خود را در عرصه سیاسی مصر بیشتر از قبل حفظ کنند.

امّا اصولی که اخوان همواره  بر آن تکیه داشته و جزو گفتمان اصلی آن محسوب می شود بر سه رکن اصلی قرار دارد.:

1 – حاکمیت خداوند ؛

2 – اعتقاد به جاهلیت جهان و ارائه نظر یات جهان گرایی اسلام؛

 3 –جهاد بعنوان تنها راه مبارزه با جهالت جهانی؛

تعابیر و تفاسیری که رهبران اخوانی از این اصول داشته اند بر مبنای رویکردشان بوده و در مقاطع مختلف به روشها و تاکتیک هایی با توجه به اقتضائات زمانی بکار گرفته شده است. از همین رو یکی از منایع تفسیری مهمی که از آن استفاده می شود کتاب تفسیر "فی ضلال القران" است که توسط سید قطب نوشته شده است.

به دلیل توسعه و تنوع گروهها و سازمانهای طرفدار مشی اخوان المسلمین در جهان عرب و خارج از آن، نهادی تحت عنوان «سازمان جهانی اخوان المسلمین» بمنظور هماهنگ کردن کلیه امور طرفداران خود در خارج و اشراف بر چگونگی فعالیت های انان بوجود آمده است. همین امر نشان دهنده تلاش فرامرزی و جهانی این سازمان بر اساس همان جهان بینی و اصول اولیه آن می باشد. در آخرین وضعیت این سازمان با توجه به رفتارهای خشنونت آمیز برخی گروههای اخوانی، تصمیم بر این شده است نا اقداماتی را در جهت کاهش تأثیرات منفی افکار عمومی بعمل آورد. در حال حاضر راشد الغنوشی رهبر اخوان تونس که دارای مواضع میانه روی است تصمیم به کاندیدا شدن برای بدست گرفتن ریاست این سازمان را گرفته است. وی قبلاً ضمن انتقاداتی که علیه برخی تندروهای اخوان در مصر داشته است ، در عین حال رفتار حکومت نظامی فعلی مصر  برای سرکوب اخوان المسلمین را محکوم کرده و در این رابطه انتقاداتی را متوجه دولت مصر بعمل کرده است. وی معتقد است باید این دولت مذاکراتی را در سطح ملی و با تمام گروههای مختلف سیاسی از جمله اخوانیها بعمل آورد. به اعتقاد الغنوشی ریشه کن کردن اخوان در مصر ممکن نیست و این جنبش دارای پایگاهی قوی است و دولت مصر نمی تواند آنرا بین ببرد.

تاکنون اخوانیها با جوان گرایی در کادر تشکیلاتی شان سعی داشته اند تا در حوزه سیاسی به روز باشند و بتوانند در این صحنه حضور فعال داشته باشند. با اینحال به دلیل عدم سابقه عملی دولت محمدمرسی نسبت به مسائل کشور ناکار آمد بود. و نتوانست علیرغم داشتن پایگاه اجتماعی وسیع، بخصوص در میان اقشار کم درآمد و روستایی که بخش اعظم جامعه 82 میلیونی مصر را تشکیل می دهند، به حیات سیاسی خود ادامه دهد.

 

وضعیت گروههای اخوان در سایر کشورهای عربی و غیره:

طرفداران اخوان المسلمین در کشورهای اردن، سوریه، یمن، عربستان سعودی، سودان، ترکیه، الجزایر، مراکش و غیره کم وبیش حضور فعالی دارند، گرچه گروههای اسلام گرای دیگر نیز بنحوی با آنان در ارتباط هستند. اما این تنها در کشورهای عربی  محدود نمی شوند، بلکه در سایر کشورهای غربی از جمله در آمریکا و اروپا نیز فعالیت دارند. برای نمونه؛ این فعالان عموما از مهاجرین عرب تباری هستند که در این کشورها زندگی می کنند. برای نمونه، اخیراً طی تحقیقاتی که بعمل آمده مشخص شده است که سیزده تن از طرفداران و نمایندگان اخوان در دستگاههای اجرائی آمریکا فعالیت دارند که همگی شناسایی شده اند. این افراد نهادی را بنام «سازمان اسلامی جهانی» که وابسته به اخوان المسلمین است را دایر کرده اند که حلقه اتصال آمریکا و جریان موسوم به بهار عربی نیز بوده اند. زیر مجموعه این نهاد غیر دولتی آمریکائی، تشکلهای اجتماعی اسلامی هستند که اسامی برخی از آنان از این قرار است:

-                     شورای امور کل اسلامی (MPAC)

-                     سازمان چالش های دشوار اسلامی (CIR)

-                     کنفرانس شورای اسلامی آمریکا  (AMC)

-                     موسسه (IFYC)

گفته شده است که مدیران این نهادها در دستگاههای دولتی آمریکا خدمت می کرده و از این جهت شناسائی آنان توسط دولت آمریکا انجام و اعلام شده است. البته آمریکا تاکنون گروه اخوان المسلمین را بعنوان گروه ترورریست نشناخته و فعالیت این نهادها نیز علی الاصول تاکنون غیر قانونی محسوب نمی شده است . اما دولت مصر بعد از ناآرامیهای مربوط به برکناری دولت مرسی در مصر و کشته شدن تعدادی که اخوان متهم به آن شده بود، تلاش دارد تا مسئولیت این کشتار را رسما به عهده انان انداخته و در نتیجه به عنوان گروه تروریستی معرفی نماید. در همین رابطه دولت نظامی مصر اصرار دارد تا آمریکا را متقاعد به تروریست شناختن اخوان نماید. آمریکا  نیز سرگرم بررسی های لازم می باشد و تاکنون پاسخ قطعی به این درخواست را  نداده است، این در شرایط است که وضعیت مصر را به دقت دنبال می کند. در انگلستان نیز سران تبعیدی اخوان المسلمین حضور و فعالیت داشته اند و اکنون نیز از دولت این کشور خواسته اند که طبق قوانین انگلیس اجازه فعالیت های مدنی و سیاسی همچون گذشته داشته باشند. به همین جهت دولت کامرون دستور بررسی ماهیت فکری و سیاسی اخوان المسلمین را صادر کرده است، ضمن اینکه انگلیس هم تاکنون از تروریست خواندن آنان خودداری ورزیده  و در مواضع خود نسبت به اوضاع سیاسی در مصر معتقد است که تمامی گروههای سیاسی مصر باید سهمی در سیاست  کشور داشته باشند. اتحادیه اروپا و دولت کانادا نیز برای بررسی و شناخت بیشتر از اخوان المسلمین دستور تحقیق و بررسی نسبت  به آخرین وضعیت این گروه از جنبه های مختلف را داده اند.

در کشورهای عربی نیز گروه های طرفدار فعالیت جدی و گسترده ای دارند. اخوان در کشورهای حوزه خلیج فارس دارای پایگاه وسیعی می باشند. از جمله شیخ یوسف القرضاوی که به عنوان رئیس "اتحادیه جهانی علمای مسلمانان" و پدر معنوی اخوان المسلمین در این منطقه شناخته شده، بعنوان روحانی ذینفوذ مصری در تبعید، در منطقه همواره مواضع تندی را بر علیه عربستان سعودی و امارات و سایر دولت های منطقه ای عربی داشته است. وی اخیراً رفتار دولت موقت مصر را با اخوانیها بدتر از رفتار گروههای تروریستی توصیف کرده است. اما به دنبال روند آشتی میان عربستان و قطر وی این مواضع را یک نظر شخصی اعلام کرده است . در امارات عربی دولت اقداماتی را بر علیه طرفداران اخوانی بعمل آورده است. اخیراً یک تیم وابسته به اخوان در این کشور بازداشت شده اند. این گروه متهم به جذب شهروندان مصری مقیم در امارات اقدام کرده و برای تشکیلات خود به شکل غیر قانونی اقدام به جمع آوری پول می کردند.  قبلا در زمان محمد مرسی روابط مصر و امارات تیره شده بود. در سال گذشته 60 تن از طرفداران بازداشت شدند و اتهام این گروه سرنگونی حکومت امارات بود. مسئولان اماراتی بیم آن داشتند که با به قدرت رسیدن اخوانیها در مصر نیروی اپوزیسون در این کشور تقویت گردد. به گفته وزیر خارجه امارات اخوانیها در اندیشه خود به دولت ملی و حاکمیت ملی اعتقاد ندارند و بهمین دلیل امکان دارد که تشکیلات بین المللی اخوان برای نفوذ در کشورها اقدام به نقض حاکمیت و قوانین آنها کنند. در زمان پیروزی اخوان در مصر از سوی آنان تلاش بسیاری شد تا کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را متقاعد به این سازند که اخوان در محدوده مرزهای ملی مصر فعالیت نخواهند داشت، در حالیکه محمد مرسی در زمان انتخابات اعلام کرده بود که این کشور در صدد صدور انقلاب خود نخواهد بود. از طرفی روابط قطر و امارات نیز بدلیل سیاستهای متفاوت، در نحوه نگرش با گروه های معارض در منطقه و از جمله اخوان با مشکلات سیاسی حادی مواجه شده است . زندانی کردن یکی از فعالین اخوانی از اهالی قطر در امارات که متهم  به تلاش برای ساقط کردن نظام حکومتی امارات بوده از آن جمله است. در مقابل امارات یک شاعر قطری را به اتهام تحریک افکار عمومی به 15 سال زندان محکوم کرده است. این موارد نشان دهند میزان نفوذ و نگرانی دولت های منطقه نسبت به اخوان است.

در عربستان طرفداران اخوانی از موضع تکفیری های تندرو جانبداری می کنند و به همین دلیل دولت سعودی نسبت به این گروه در داخل و یا در خارج و بخصوص در مصر حمایت نمی کنند. حمایت عربستان از دولت کنونی نظامی در مصر از همین جنبه ناشی می شود.  از این رو دوره حکومت محمد مرسی را به عنوان تهدیدی برای  سیاستهای منطقه و اوضاع داخلی عربستان تلقی می کند. اخیراً شایع شده است که عربستان با شیعیان داخل خود کنار می آید تا در قبال گروه طرفداران اخوانی داخلی بهتر برخورد نماید. البته همه این ها بستگی به تاثیر گذاری آینده روابط عربستان با جمهوری اسلامی ایران دارد.  بعد از سرنگونی محمد مرسی دولت عربستان حمایت های همه جانبه ای از دولت موقت مصر بعمل آورد و سعی کرده است تا این دولت مخالفیت اخوانی را سرکوب کامل کند. عربستان نگران گروه اخوان در همسایگی خود در یمن نیز می باشد و در این رابطه کمک های وسیع همه جانبه را به یمنی ها می دهد.

در الجزایر وضعیت متفاوت است. دولت این کشور در صدد تعامل با اخوانیها بر آمده است . حتی درخواست عربستان برای تروریست خواند این گروه را تا کنون نپذیرفته است و از عربستان خواسته چنانچه دلایل منطقی در مورد شبکه های تروریستی در اختیار دارد، ارائه دهد. وزیر خارجه الجزایر در رابطه برخورد تند دولت مصر با اخوان گفته است که این اقدام نه تنها خود مصر بلکه منطقه را وارد یک چرخه خشونت بار خواهد کرد. تا کنون دولت های سعودی و امارات برای پذیرش این امر فشار زیادی به الجزایر آورده اند. در الجزاری گروه ها و احزارب متعددی هستند که طرفدار اخوان المسلمین هستند. از آن جمله اند گروه احزار حمس، النهضه، العواله، الاصلاح و برخی جریانات دیگر اسلامی که به نوعی طرفدار و یا وابسته به جریان اخوان می باشند.این گروهها تحولات مصر در رابطه با سرکوبی اخوانی ها شدیداً محکوم نموده و با محمد مرسی اظهار همدردی می کنند.  به هیمن دلیل دولت الجزایر نگران اثرات درگیری های منطقه ای در داخل می باشد.و از این نظر با احتیاط عمل می کند.

در لیبی در پی سقوط قذافی گروه اخوان جان تازه ای گرفته و اعتقاد آنان بر این بوده که در این شرایط تازه نقشی ایفا کند. گزارش که سی ان ان در این رابطه آورده اظهار می دارد که اخوان لیبی با سایر تشکیلات سیاسی در عین داشتن دیدگاه های مشترک، با آنان ارتباط ندارد. سابقه این گروه به اواسط 1950 باز می گردد و در آن دوران بعنوان اپوزیسون قدرتمند حضور فعالی داشته است. در دهه 1990 با وجود فعالیت گروههای مخالف دولت قذافی که به سرنگونی آن انجامید، گروه اخوان فعالیت جداگانه زیر زمینی داشت. و برای تبلیغ و جذب نیرو به فعالیت های خیریه و اجتماعی می پرداخت.  در سال 2006 پس از مصالحه با دولت قذافی تعدادی از زندانیان شان آزاد شدند، ولی بعداً با تشدید اعتراضات به گروه مخالفان پیوستند. در عین حال یکی از سران میانه روی اخوان لیبی معتقد است که حضور آنان در کنار اعتراضات مردم لیبی باعث شد تا از قدرت گرفتن نیرو های تند روی ضد غرب چلوگیری بشود و تقویت اخوان باعث چنین موقعیت گردید.

وضعیت این گروه در سایر کشورهای عربی کم و بیش دارای موقعیت  مشابهی است.

در کویت گروه اخوان دارای جایگاه تعیین کننده نیست، و نقش اپوزیسون جدی را ندارد . ولی بمنظور انحراف افکار عمومی همواره ضمن نشان دادن ضدیت خود با سیاست های ایرانی دولت کویت، همراه با نهضت مردمی منطقه در کشورهای عربی ، ایران را همواره خطر اصلی برای کشورهای منطقه میداند.

در سوریه گروه اخوان مخالف دولت اسد بوده و در جریان درگیری های داخلی بدون همکاری با گروههای متعدد مخالف، خواهان سرنگونی آن بوده است.

در عراق نیز اخوان دارای پایگاهی در میان جامعه اهل سنت عراق بوده و علیه دولت مالکی فعال می باشد، و همچون اخوانیهای سایر کشورهای عربی در تونس و مراکش و مصر دارای نظرات مشابهی می باشد. این جریان سیاسی جدای حزب اسلامی عراق است، لیکن با این گروه همکاری نیز دارد.

در اردن گروه اخوان خواهان کناره گیری عبدالله پادشاه این کشورنمی باشند، بلکه تنها خواهان تسریع در اصلاحات  این کشور هستند

گروه  حماس در نوار غزه نیز از مواضع اخوان حمایت می کند و بر حفظ ارتباط با آنان تاکید کرده در حالیکه رهبران فتح از حماس خواسته اند ارتباط با اخوان مصر را قطع کند

 

نتیجه:

در مجموع اخوان یک سازمان فراملیتی با گرایش اسلامی است که در درون آن جناح های معتدل و تندرو وجود دارد . اما جناح میانه رو با توجه به تجربیات و وجود افراد صاحبنظر در مسائل جهانی و فکری توانسته اند با روشهای خاص و حساب شده خود در اغلب کشورها طرفدارانی را پیدا کرده که میانه روها عموماً اکثریت آنان را تشکیل می دهند . طرفداران این سازمان نیز علاوه بر کشورهای عربی در سایر کشورهای غربی نیز حضور و فعالیت دارند که عمدتاً از مهاجران کشورهای عربی بوده و اکثراً از تحصیلات بالا برخوردارند. به همین جهت این تشکیلات از طیفی از طرفداران را در همه اقشار بدست آورده و بررسی وضعیت آن از سوی این کشورها حاکی از اهمیت و پیچیدگی رویکرد و ساختار آن می باشد. 

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy