جمعه, 02 تیر 1396 |

داعش و آینده افراط گرایی در منطقه

بیش از یک دهه است که کابوس تروریسم منبعث از افراط گری مذهبی بر جهان سایه افکنده و اخبار دهشتناک و مشمئز کننده ترور، عملیات انتحاری، انفجار خودروهای مملو از مواد منفجره و ....قس علیهذا، روزانه و مستمرا چهره نفرت انگیز افراط گری مذهبی را در مقابل دیدگان جهانیان قرار می دهد.

طالبان، القاعده، بوکوحرام، شباب سومالی، و جدید ترین و خشن ترین تروریسم مذهبی داعش تنها بخشی از سناریویی است که توسط افراطیون مذهبی و با طراحی سازمانهای اطلاعاتی در حال اجراست.

ریشه های افراطگری مذهبی کجاست؟ فصل مشترک این گروهها در چیست؟آیا آنچنان که برخی تصور می کنند این گروهها پدیده های مقطعی هستند که متناسب با شرایط ظهور کرده و پس از مدتی دچار اضمحلال می شوند، یا اینکه در اشکال جدید به حیات خود ادامه خواهند داد؟

حضرت علی (ع) پس از غائله نهروان هنگامیکه به ایشان  خبر دادند که خوارج جملگی کشته شدند در خطبه کوتاهی فرمودند:

كَلاّ وَاللّهِ; اِنَّهُمْ نُطَفٌ فى اَصْلابِ الرِّجالِ وَ قَراراتِ النِّساءِ، كُلَّما نَجَمَ مِنْهُمْ قَرْنٌ قُطِعَ حَتّى يَكُونَ آخِرُهُمْ لُصُوصاً سَلاّبينَ(خطبه 60)

به خدا قسم چنين نيست ، اينان نطفه هايى هستند در صلب مردان، و رَحِم زنان، هرگاه از آنان شاخىسر برآرد ، از پایش دراندازند،  تا اينكه آخر کارمال مردم ربایند و دست به دزدی یازند.

شاید هیچ تفسیری در باره گروه موسوم به داعش و اقداماتی که به نام اسلام انجام می دهند  گویاتر از بیان حضرت نباشد.از این منظر ریشه های افراطی گری مذهبی ( مقصود اسلامی است) مختص پدیده هایی مانند طالبان ، القاعده ، الشباب ، بوکوحرام ، داعش و ......قس علیهذا ، مختص سالهای اخیر نیست و چنانچه از کلام حضرت برمی آید از بین رفتن گروه هایی که تحت لوای اسلام دست به اینگونه اقدامات می زنند نیز در حکم پایان کار افراط گری مذهبی نخواهد بود. البته برخلاف تصورات موجود افراط گری مذهبی مختص اسلام نیست و در کلیه ادیان و جوامع دینی در اشکال مختلف بروز و ظهور داشته است که پرداختن به آن در عهده این مقال نیست. ذکر چند نکته در رابطه با داعش در فهم کلیت این جریان و دیگر گروه های تکفیری در اشکال گوناگون آن را به عنوان کلید واژه های اساسی می توان طرح کرد.

1)     جریان موسوم به دولت اسلامی عراق و شام (داعش)10 سال پس از اشغال عراق توسط آمریکا و سرنگونی حکومت بعثی ، در آوریل 2013 اعلام موجودیت کرد اما زمینه های شکل گیری آن به آغاز دوره اشغال عراق توسط آمریکا باز می گردد بنابراین برخلاف اخبار رایج ،خاستگاه داعش در سوریه نبوده و این جریان ابتدا تحت عنوان "القاعده در بلاد رافدین" در عراق پایه گذاری شد. بعد از کشته شدن  الزرقاوی در سال 2006 در عراق ، ابی حمزه المهاجر را به عنوان رهبر شبکه برگزیده شد . چند ماه بعد از آن "دولت اسلامی عراق" به رهبری ابو عمر البغدادی تشکیل شد. اما پس از آنکه نیروهای امریکایی در آوریل 2010البغدادی و معاونش ابی حمزه المهاجر را به قتل رساندند، ابوبکر البغدادی به عنوان رهبر این گروه منصوب شد.یکسال بعد  در بهار 2011 نام" دولت اسلامی عراق و شام "براین جریان اطلاق گردید و البغدادی با انتشار یک نوار صوتی، القاعده سوریه یعنی همان "جبهة النصره" را امتداد جریان خود نامید واعلام کرد اعضای جبهه عمومأ از عراق وارد سوریه شده و جبهة النصره، شعبه سوری دولت اسلامی عراق و شام است ولذا رهبری آن با ابوبکر البغدادی خواهد بود. فلذا با وجودیکه داعش در عراق شکل گرفت ولی رشد انفجاری آن در سایه تحولات سوریه شکل گرفت.

2)  در باره سابقه البغدادی رهبر داعش اطلاعات زیادی در دست نیست . متولد سال 1971 شهر سامراءو نام اصلیش" ابراهیم عواد علی البدری السامرائی " ، شافعی مذهب و به لحاظ نسب از خاندان بدری سامراء است .قبل از اخذ دکترا از دانشگاه بغداد در علوم اسلامی در الأزهر مصر درس خوانده و با برخی از شاخه های فکری اخوان ارتباط داشته است .وی خود را به امام هادی (ع) منتسب می کند و  برخی بیانیه هایش را نیز  با امضاء " الحسینی الهاشمی القریشی" صادر کرده که نمایانگر  تمایلالبغدادی بر انتساب به خاندان سادات برای کسب مشروعیت رهبری امت اسلامی با هر طیف و فرقه ای است .کما اینکه تغییر نام دولت اسلامی عراق و شام به "خلافت اسلامی" با ریشه ای عمیق در تفکرات اهل سنت ، حکایت از آن دارد که داعش در اندیشه گسترش سرزمین در تمام بلاد اسلامی است.

3)  بروز و ظهور تمایلات جهادی جنبش های اهل سنت در دهه های اخیر ریشه در اشغال افغانستان توسط شوروی و شکلگیری مقاومت در آن سرزمین دارد. تحولی که با مساعدت سازمانهای اطلاعاتی غرب ، کمکهای مالی کشورهای عربی  و استفاده از مدارس دینی و کمپهای آموزشی در پاکستان ،گروههای افغانی را در برای بیرون راندن نیروهای اشغالگر شوروی آماده کرد و با تسلط طالبان بر کامل به اوج خود رسید. طالبان نمادی برای تحقق مطالبات جهادی در اندیشه دینی فرقه ای از اهل سنت بود که از نظر اعتقادی ابن تیمیه می دانند و به تعبیر صحیحتر ابن تیمیه پدر معنوی همه گروهای جهادی است که اندیشه احیاء خلافت اسلامی را دنبال می کنند. این گروه ها  هرگونه تعامل با کفار و مشرکین را حرام و برپایی حکومت دینی و اجرای شریعت اسلامی را وظیفه شرعی خود می‌دانند.البته این به معنای یکسان بودن تفکرات همه گروه های سلفی و تکفیری جهادی نیست کما اینکه داعش بخاطر تفسیر و قرائت خشن  از اسلام و خشونت وحشیانه‌اش برضد شیعه و مسیحیان معروف و به قدری تندرو و سخت‌گیر است که با دیگر گروه‌های اسلام‌گرای سلفی ازجمله جبهه النصره شاخه رسمی القاعده در سوریه نیز درگیر جنگ شده و در فوریه ۲۰۱۴ ایمن الظواهری، رهبر القاعده به‌طور رسمی هر گونه انتساب این گروه به القاعده را رد کرده‌است.

4)  رشد سریع این گروه در سه سال گذشته و با در جریان مبارزه با رژیم بعثی سوریه شکل گرفت. کمکهای مالی ، آموزشی و تسلیحاتی غرب و کشورهای عربی به گروههای به اصطلاح جهادی که برای براندازی حکومت علوی در سوریه می جنگیدند ، فرصت مناسبی را برای گروههای جهادی تکفیری فراهم کرد تا از  غفلت غربیها در بحران سوریه و اصرار بر ساقط کردن حکومت بشار اسد به هر قیمتی، استفاده و  به سازماندهی مجدد خود بپردازند. در باره تشکیلات ، سازماندهی ، جذب نیرو ، شبکه بسیار پیچیده اطلاعات و ارتباطات و چگونگی تامین منابع مالی برای مدیرت عملیاتی در جبهه های متعدد هنوز از اسرار این سازمان مخوف است. گفته می شود افسران رژیم ساقط شده بعث عراق نقش مهمی در سازماندهی این تشکیلات دارند که با توجه به تشکیلات بسیار پیچیده و منضبط حزب بعث عراق امری مستبعد نمی تواند باشد بخصوص اینکه این حزب همچنان با حفظ تشکیلات رویایی بدست گرفتن مجدد حکومت در عراق را در سر دارد. علی ایحال  توانایی این گروه به گونه ایست که  با وجود تشکیل ائتلاف ضد داعش به رهبری آمریکا و مشارکت قریب به 60 کشور در آن ( ولو بصورت نمادی) و بمباران های سنگین نیروهای ائتلاف  توانسته است منطقه وسیعی از سوریه و عراق را در اختیار دارد. هم اکنون بسیاری از بخش‌های آن منجمله این کشورها به تصرف در آورده است. شهر رقه مسقط الراس و قلب تپنده گروه داعش و پایتخت خلافت اسلامی است.هدف اعلام شده آن در قدم اول تصرف تمام عراق و منطقه شامات است. هر چند شبه جزیره عربی و شمال آفریقا و اندلستا خراسان بزرگ نیز در نقشه ترسیمی آنها وجود دارد. ضمن اینکه داعش  مرزهای کنونیِ بین کشورهای اسلامی که حاصل تجزیه امپراتوری عثمانی و نتیجه موافقت‌نامه منعقده سایکس–پیکو بین فرانسه و بریتانیا است را باطل دانسته  و معتقد است مرزها باید به حالت پیش از جنگ جهانی اول باز گردد.

5)  در ارزیابی شکل گیری ، رشد سریع و توانمندیهای داعش نظرات متفاوتی گفته شده است.برخی آن را محصول تبانی امنیتی برخی دولت های منطقه با جریان اسلام گرای افراطی سنی برای مقابله با دولت شیعی عراق و نفوذ جمهوری اسلامی می دانند. برخی دیگر سرویس‌های جاسوسی اسرائیل و انگلیس و آمریکا را عامل اصلی شکل گیری داعش  ذکر کرده اند. بزعم عده‌ای دیگر، داعش جریانی شورشی تروریستی است که هدف از آن احیای حکومت بعثی در عراق است و در همین راستا تحرکات داعش را نوعی جنگ روانی  دانسته و آن را زیاد جدی تلقی نمی کنند. فارغ از نوع تحلیل در باره داعش آنچه که مشخص است جداشدن بخش های وسیعی از سرزمین  عراق نمی تواند بر اساس این ارزیابی ها از داعش و  اقدامات خشونت بار و رعب انگیز سه یا پنج هزار نیروی مسلح تکفیری باشد.با وجود مقرون به صحت بودن بخشی از این تحلیل و ارزیابی ها در مورد تحولات چند ماه گذشته عراق در بسیاری از آنها به عمق بحران ، ریشه‌ها و تبعات تحولات اخیر توجهی جدی نشده است.  در ارزیابی و بررسی چرایی ظهور این پدیده نکات قابل تأملی وجود دارد که باید جدی تلقی گردد.

6)  به نظر می رسد ریشه های تحولات چند سال گذشته کشور های عربی یه شکل عام ( قیام مردم علیه دیکتارتورها و نحولات موسوم به بهار عربی ) به طور عام و افراط گرایی و یا طایفه گرایی مذهبی و از نوع رادیکال به شکل خاص را می توان در مولفه های واکنش نسبت به سرخوردگی ،یاس و  نومیدی ملتهای عربی اسلامی ، تحریکات برخی کشورهای عربی در رقابت های هژمونیک منطقه و نهایتا دخالت قدرتهای منطقه ای از طریق نفوذ اطلاعاتی و کمک های مالی با هدف شکل دهی منطقه خاورمیانه در شرایط کنونی جهان  عناصر اصلی تحولات سریع منطقه ذکر کرد.  البته نمی توان اشتباهات خود را از نظر دور داشت.صادقانه باید اذعان کرد تندرویهای مذهبی ، دامن زدن به اختلافات شیعه - سنی  و حمایت از گرو های شیعه در کشورهای منطقه تحت هر لوایی که باشد ، شکل دیگری از همان شیوه مقابله مذهبی بدون توجه به تبعات غیرقابل جبران  رواج جنگ مذهبی است. اقداماتی که موجب تحریک احساسات اقشاری از مردم ساده اندیش طرف مقابل شده و آب به آسیاب دولت های فاسد ، سازمانهای اطلاعاتی  و فراهم کردن زمینه ای است که آنان فراهم نموده و ظطراح و مجری آن هستند .  بررسی مسائل امروز عراق و سوریه و آن چه تحت عنوان بروز و ظهور ناگهانی جریان موسوم به "داعش" نامیده می شود به وضوح نشان می دهد که این پدیده

اولاً : محصول تحولات اخیر عراق نبوده و ریشه در گذشته پس از حضور آمریکایی ها در عراق دارد که در اندیشه و در عمل و به خصوص پس از تصرف موصل  و دیگر قسمت های عراق و همچنین ورود در منازعات برخی از دیگر کشورهای عربی مانند لبنان و لیبی با تغییراتی روبرو شده است.

ثانیاً : داعش توانسته در مدت زمانی کوتاه حمایت اقشاری از مردم اهل سنت کشورهای عربی برخوردار شود.  ناگفته پیداست نیروی مسلح چند هزار نفری بدون برخورداری از پشتوانه حمایت مردم واو در قالب گروه های قومی و قبیله ای  و زمینه قبلی به سادگی نمی تواند چندین شهر و روستا و تاسیسات و هزاران کیلومتر اراضی را در کوتاه ترین زمان ممکن به تصرف خود درآورد.

ثالثا : چنانچه پیشتر گفته شد فراتر از موارد فوق،  واقعیات تحولات منطقه در نگاهی کلی تر باید نشانه ای از نابسامانی ایدئولوژیک ، سرگشتگی  و نابسامانی اجتماعی و بن بست سیاسی در جریانات فکری و سیاسی در خاورمیانه  و خلاء مشروعیت نظام های سیاسی برشمرد.

به تعبیر دیگر این تحولات  ظهور جریانات افراطی از نوع  داعش ناشی از نارضایتی فراگیر توده‌هایی از مردم نسبت به وضعیت اسفبار معیشتی در برخی از کشورهای منطقه است که به واسطۀ تهاجم آمریکا و دولت‌های فاسد و ناتوان ایجاد شده است. حاصل این شرایط ، سرخوردگی سیاسی عمیق و به دنبال آن به هم پیوستن نارضایتی‌ها بوده است. داعش در واقع نقطۀ اتصال این نارضایتی‌های توده ایو این  نابسامانی های فکری است.

7)  در باره سرنوشت و آینده این گروه نیز همچون تشکیلات آنان اتفاق نظری در بین تحلیلگران وجود ندارد.حضور افراد معتنابهی از کشورهای غربی و جاذبه هایی که این جوانان را به سمت داعش و دیگر گروههای تکفیری سوق می دهد ، وقایع فرانسه و تهدیدات داعش علیه دیگر کشورهای غربی و گسترش آن به بیشتر کشورهای عربی و حتی اسلام در آفریقا ، داعش را به موضوعی بین المللی تبدیل کرده است. اقدام آمریکا در تشکیل ائتلاف ضد داعش با وجود همراهی 40 کشور با وجود کارآیی در سد کردن پیشروی داعش در برخی مناطق عراق نتوانسته است  نابودی آن را مانند آنچه که در حمله به افغانستان پس از ماجرای برج های دوقلو رخ داد، اگرچه برخی از تحلیلگران بر این عقیده اند که اساسا چنین تمایلی در حاکمیت آمریکا و غرب وجود ندارد و آنان می خواهند از داعش برای برنامه استراتژیک خود برای شکل دهی خاورمیانه جدید استفاده نمایند.علی ایحال تشکیلات قوی و منجسم ، برخورداری از منابع مالی ، حمایت ملت های سرخورده و سرکوب شده اهل سنت عربی تحت حاکمیت دیکتاتورهای مادام العمر و ادامه اختلافات رو به افزایش کشورهای تاثیر گذار منطقه در رقابت های منطقه ای شرایطی را فراهم کرده که داعش از این موارد برای گسترش حضور و تثبیت موقعیت خود سود می برد.برخی از تحلیلگران در پرتو وضعیت کنونی و عدم اراده لازم و اتفاق نزد دولتهای منطقه برای مقابله با آن ، ادامه این پدیده نوظهور تکفیری در منطقه را  نزدیک به حداقل یک دهه پیش بینی می کنند.مگر آنکه عزم راسخ کشورهای غربی و همراهی دولتهای درگیر بحران و حمایت عملی کشورهای در معرض مخاطره به توافقی عملیاتی برای مقابله با این پدیده منجر گردد.حتی در صورت تحقق چنین توافقی ، معضل فرهنگی افکار عمومی بخش عظیمی از اهل سنت که حامی داعش می باشد همچنان در گرو تغییراتی در ساختار و خط مشی کشورهای منطقه در مورد وضعیت معیشتی ، آزادیهای مدنی ، حق انتخاب  واقعی و شفاف از سوی مردم برای اداره کشور از یکسو و استفاده و حمایت مالی ، تسلیحاتی از گروه های قومی ، مذهبی برای پیشبرد اهداف استراتژیک در منطقه است.

ایران اگرچه تا کنون باثبات ترین کشور در منطقه بحران زده خاورمیانه بوده است ولی درک این نکته که شرایط قومی – مذهبی کشور و حمایت علنی برخی از کشورهای رقیب همواره کانون های مخاطره در آسیب رساندن به وحدت ملی و تمامیت ارضی ایران بوده است. ضروری است ایران پرچم مبارزه با افراط گرایی را با قدرت و صلابت در دست گرفته و در این راه حتی در صورت ضرورت از پیوستن به ائتلاف های منطقه ای و جهانی بیمی نداشته باشد. خطر داعش، مسئله اي است كه پس از پروژه طالبان و القاعده در منطقه حادث شده است اما موضع سرسخت ايران در مقابل تروريسم به وي‍ژه طرح رئيس جمهور در مجمع عمومي سازمان ملل با عنوان "جهان عاري از خشونت و افراط گرايي " رويكردی متفاوت از 8 سال گذشته را از ايران در جهان به نمايش گذاشت  و نشان داد  اسلامي كه ايران از آن صحبت مي كند با اسلامي كه گروه هاي تكفيري و داعش مدعي آن هستند نه تنها تفاوت اساسي دارد بلكه در تقابل با يكديگر هستند.در حاليكه پيش از اين برخي افراط گرايي مذهبي را به ايران نسبت مي دادند، در حال حاضر ايران حامي مبارزه با داعش است و در كشورهاي عراق، سوريه و لبنان به كساني كه با اين گروه در حال مبارزه هستند، كمك مي كند و در حقيقت ايران با اين اقدام، از اتهامات وارد شده تبرّي جسته ونشان داد كه اسلامي كه ايران مي گويد اهل منطق و گفتگو است. در حالي كه داعش امروز در دنيا با انزوا روبرو شده و برعكس موقعيت ايران در مبارزه با افراط گرايي در منطقه تثبيت شده است.


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy