جمعه, 02 تیر 1396 |

کانت، فلسفه و روشنگری

برگردان: مجتبی قلی پور

اشاره: متن زیر ترجمۀ نخستین درس گفتار از مجموعه درس گفتارهای مایکل راث در دانشگاه وزلین (Wesleyan) ایالات متحده است. این مجموعه درس گفتارها با عنوان کلی «مدرن و پست مدرن» ایراد شده­ اند که پروفسور راث در هر یک از آنها به بررسی کوتاه مهمترین

ابعاد اندیشه­ های برخی از فیلسوفان مدرن و پست مدرن میپردازد. گفتنی است مایکل راث هم اکنون رئیس دانشگاه وزلین و استاد تاریخ فکر در این دانشگاه است.

قصد دارم بحث دربارۀ روشنگری را با نگاه به اندیشۀ یک فیلسوف آلمانی یعنی امانوئل کانت آغاز کنم. کانت در نیمۀ دوم قرن هجدهم می­نوشت، زمانی که در واقع هنوز آلمان به معنایی که ما می­شناسیم وجود نداشت. فکر می­کنم یادآوری این نکته برای هر کس مفید باشد که اروپای آلمانی زبان شامل مجموعه­ای از امیرنشین­ها می­ شد که برخی از آنها از جمله پروس، اتریش و باواریا دولت­های بزرگی نیز داشته­ اند. امَا در این زمان هنوز هیچ آلمان متحدی وجود ندارد. کانت، اثر معروف خود «روشنگری چیست؟» را به مثابۀ تلاشی برای بیان این مسأله می­نویسد که «چرا پیشرفت در آموزش، دانش و اندیشیدن، نه تنها برای افراد خوب و مفید است بلکه تأثیر سودمندی بر جامعه نیز خواهد داشت؟» در این زمان بسیاری از رهبران این جوامع دربارۀ روشنگری بسیار نگران بودند زیرا گمان می­کردند هنگامی که مردم باسوادتر و مستقل­ تر شوند ممکن است دیگر نخواهند مطیع پادشاهان یا تحت انقیادآریستوکرات­هاباشند. در چنین فضایی کانت از یک سو می­خواهد بگوید که روشنگری واقعاً مهم است؛ روشنگری چیزی است که باید از قبح آن کم کنیم، بر آن تاکید کنیم و حتی آن را توانمند کنیم. از سوی دیگر او می­خواهد بگوید که دربارۀ روشنگری نگران نباشید. حتی اگر شما عضوی از الیت حاکم هستید باز دلیلی برای ترس وجود ندارد زیرا روشنگری در نهایت می­تواند عنصری نیرومند برای افزایش قدرت کل دولت و کل جامعه باشد.

 کانت «روشنگری چیست؟» را در سال 1784 می­نویسد. این مقاله یکی از آثار کوچک کانت است و حتی می­توان گفت اثری ژورنالیستی است. اکنون باید اندکی دربارۀ زمینۀ فلسفی­ ای که کانت در آن عمل می­کرد بدانیم. می­دانیم که کانت تا اندازه­ای در واکنش به زمینۀ روشنفکری قرن هجدهم عمل می­کرده است. شاید من باید اندکی دربارۀ روشنگری از منظر خودم حرف بزنم. حداقل من باید دیدگاه خودم را به عنوان استاد شما بگویم. تعریف­های بسیار زیادی از روشنگری وجود دارد. در اینجا یکی از آنها را که فکر می­کنم برای شما مفید باشد ارائه می­کنم و آن تعریف این است که،

«روشنگری پروژه­ای است که می­خواهد از طریق کاربرد خرد، جهان را بیش از پیش تبدیل به خانه­ای برای بشریت کند.»

 تاکید می­کنم: از طریق کاربرد خرد. این واقعاً مهم است چرا که تبدیلبیش از پیش جهان به خانۀ ما، یعنی کاهش خطرات آن و استخراج پتانسیل­های آن از طریق کاربرد خرد، قطعاً نیاز به علم، آموزش و نیز میزانی از آزادی دارد تا به مردم این امکان را بدهد که جهان را به گونه­ ای دگرگون کنند که جایی خوشایندتر و پذیراتر برای بشریت گردد.

 البته روشنگری یک جنبش اجتماعی نیز هست. روشنگری فقط به معنای یک دسته فلاسفۀ بزرگ که دربارۀ ایده­ های بزرگ سخن می­گفتند نیست، بلکه به معنای طیفی از نویسندگان است که این دستور ولتر را که می­گوید “ecrasez l’infame”برگزیده­اند که در واقع به این معناست که «ننگ را لِه کن». این دستور به این معناست که خود را از همۀ مزخرفات آزاد کن. همۀ موانعی را که بر سر راه پیشرفت قرار گرفته­اند دور بیفکن. این دستور برای بسیاری از ژورنالیست­ها و نیز روشنفکران غیربرجسته فقط به این معناست که افرادی که تاکنون بسیار خودبین بوده­ اند، افرادی که قدرت و پرستیژ و نیز نوعی جاذبۀ خود- والاپنداری دارند، در واقع مشتی احمق هستند که ما چاره­ای جز این نداریم که از شر آنها خلاص شویم. ما باید ثابت کنیم که می­توانیم بهتر از آنها عمل کنیم.

 بنابراین، روشنگری از یک سو جنبه­ا­ی فلسفی دارد و از سوی دیگر جنبه­ا­ی ژورنالیستی و جنبش اجتماعی. کانت در مقالۀ «روشنگری چیست؟» خود به هر دوی این جنبه­ ها می­پردازد. امَا پیش از این که به کاوش در این مقاله بپردازیم، می­خواهم اندکی دربارۀ دغدغه­های فلسفی کانت و آنچه که برانگیزندۀ این دغدغه­ها بود صحبت کنم. کانت خود را به عنوان کسی توصیف می­کند که می­خواهد فلسفه را به مسیری میانه هدایت کند. این به چه معناست؟ برای کانت، هدایت فلسفه به مسیری میانی به این معنا است که او می­خواهد ضمن دفاع از خرد (reason)، علم و به طور کلیاین شکل جدید روشنگری، جایی نیز برای ایمان و عقیده (belief)باز کند. در واقع اگر بتوانیم از این عبارت استفاده کنیم می­توانیم بگوییم او هم خدا را می­­خواست و هم خرما را. تاریخ فلسفه از افلاطون تا کانت، صرف بررسی این مسأله شده است که چگونه می­توان امر ایده­آل (ideal) و امر واقعی (real) را به هم متصل کرد؟ آنچه برای افلاطون مهم بود اشکال ایده­ آل و به طور کلی ایده­ ها و نحوۀ ارتباط آنها با امر واقع بود. این مسأله {نحوۀ اتصال امر ایده­آل و امر واقع} در زمان کانت شکل نبردی دربارۀ شک­گرایی به خود گرفت. در اینجا می­خواهم پیش از آنکه بیشتر به خود کانت بپردازیم پس زمینۀ کوتاهی دربارۀ شک­گرایی ارائه کنم.

 آغاز نبرد شک­گرایی را می­توان با دکارت دانست. رنه دکارت در کتاب «گفتاری در روش درست به کار بردن عقل» جمله­ای دارد که هر کس اندکی فلسفه مطالعه کرده باشد باید آن را به یاد آورد. این جمله این است: «می­اندیشم، پس هستم.» منظور دکارت از این جمله چیست؟ منظور او این است که او می­تواند در هر چیزی که در اطرافش هست شک کند. او می­توانست در این که این واقعاً یک قفسه کتاب است شک کند، در اینکه خود او الان واقعاً در اتاق هست یا مثلاً اینکه من الان دارم با شما حرف می­زنم. دکارت می­توانست در همۀ این چیزها شک کند چرا که ممکن بود همۀ آن­ها خواب و خیال او باشند. امّا دکارت می­گوید تنها چیزی که نمی­توانم دربارۀ آن شک کنم این است که دارم شک می­کنم. شک کردن برای دکارت، شکلی از اندیشیدن است. به این ترتیب، جملۀ «می­اندیشم، پس هستم» تبدیل به زیربنا و اصل اساسی اندیشۀ دکارت می­شود. بنابراین از نظر دکارت، ما می­توانیم شک­گرایی را مهار کنیم. مهار شک­گرایی نیز از طریق اطمینان به وجود اندیشندۀ ذهنی (subjective)خود ما انجام می­شود، اطمینان از وجود شک­کننده. حال بر مبنای این اطمینان آشکار دربارۀ وجود خودمان می­توانیم ایده­های آشکار و مشخصی بسازیم. این همان چیزی است که دکارت آن را زیربنای اندیشیدن می­داند، چیزی که بر مبنای آن می­توان اندیشه­ها و مفاهیم ایمن دربارۀ علم، محاسبه و به­ویژه ریاضیات و نورشناسی پرورد. ما می­توانیم شک­گرایی را مهار کنیم زیرا مبنای خود را بر چیزی مطمئن و ایمن گذاشته­ایم. ایده­های عقلانی آشکار و مشخصی که از آنجا که بخشی از دستگاه فکر ما و حاصل منطق ذهن ما هستند، باید درست باشند.

 خوب، در یک سو دکارت را داریم که درباره­اش صحبت کردیم و در سوی دیگر لاک را در روشنگری انگلیسی داریم. لاک نگفته است «حس می­کنم، پس هستم» امّا من به گونه­ای طنزآلود حدس می­زنم که او باید چنین چیزی گفته باشد. به عبارت دیگر، در اندیشۀ لاک، ما دانش­مان را از طریق بستن چشمهایمان و اندیشیدن عمیق دربارۀ آنچه که باید درست باشد، به دست نمی­آوریم. از نظر لاک، ما دانشمان را از طریق تجربه به دست می­آوریم. به عنوان مثال وقتی می­خواهیم ببینیم آیا این میز واقعی است یا نه، با دست روی آن می­زنیم تا آنجا که می­بینیم دستمان درد می­گیرد، پس نتیجه می­گیریم این میز واقعی است. ما دان­مان را از طریق احساس (sensation)هر چه بیش­تر و بیش­تر، تجربۀ هر چه بیش­تر و بیش­تر، و آزمایش­های هر چه بیش­تر و بیش­تر بدست می­آوریم. بنابراین، روش مهار شک­گرایی از نظر لاک، تعدد تجربه است. تجربه به دانش منتهی می­شود. در این مقطع و در زمان نزدیک به زمان کانت، دیوید هیوم ظهور می­کند. او استدلال کرد که در واقع تجربه به ما دانش نمی­دهد بلکه عادت می­دهد. تجربه همان روال­هایی را به ما می­دهد که ما به آنها عادت کرده­ایم. من عادت کرده­ام که این میز یک جسم سخت است و این کل قضیه است. این فقط یک روال و یک عادت است. بنابراین این احساس هیچ شالوده­ای ندارد. این، نوع جدیدی از شک­گرایی است که شاید بتوانیم آن را شک­گرایی تجربی (empiricist skepticism)بنامیم، چیزی که واقعاً کانت را نگران کرد. بنابراین، هنگامی که کانت آثار فلسفی اصلی خود را می­نوشت، به گفتۀ خودش تلاش داشت تا مسیری مابین عقل­گرایی دکارت و تجربه­گرایی لاک و نیز هیوم باز کند. مسیری که بتواند جایگاهی برای ایده­های آشکار و مشخصی باشد که ما آنها را با اندیشیدن عمیق درک میکنیم یا تجربه­هایی که حاصل بودن ما در جهان است، یا چیزهایی که ما از طریق حس دریافت می­کنیم. کانت می­گفت من می­خواهم مرزهایی پیرامون خرد بنا کنم تا خانه­ای برای ایمان بسازم. من می­خواهم یک مسیر میانی باز کنم.

 کانت اندیشمندی بسیار پیچیده است که آثاری بزرگ همچون سنجش خرد ناب، سنجش خرد عملی، و سنجش داوری را نوشته است. این سه کتاب آثار اصلی وی هستند. البته او تعداد زیادی مقاله نیز دارد و بنابراین ما در اینجا نمی­توانیم به بررسی همۀ این آثار بپردازیم. به هر حال، همۀ آنچه که من می­خواهم به شما ارائه کنم همین وسیله­ای است که کانت با آن این مسیر میانی را باز کرد. این وسیله عبارت است از تئوری دو جهان (Two world theory). توضیح آنکه از نظر کانت ما برای اینکه بتوانیم هم به ایده­ها و هم به تجربه باور داشته­ باشیم، باید درک کنیم که فقط دانش یک وجه یا یک سوی جهان را در اختیار داریم. کانت این وجه را وجه پدیدار (phenomenal side)جهان می­نامد. امّا ما به چیزها در خویشتن آنها نیز باور داریم، یعنی چیزها نه آنگونه که بر ما آشکار می­شوند، بلکه آنگونه که هستند و در خود آنها. کانت این وجه را وجه فی­نفسه یا نومن (noumenon side)جهان می­نامد. بنابراین، بخش دانسته یا آنچه کانت آن را بخش پدیدار می­نامدعبارت است از جهان آنگونه که ما آن را از طریق مقوله­های ادراکی می­بینیم. از نظر کانت، جهان برای ما از طریق عینک­هایمان بامعنا می­شود. ما نسبت به جهان دانش داریم زیرا ذهن­های ما یا همان عینک­های ما جهان را در مقوله­های مکانی-زمانی و دیگر انواع مقوله­ها برای ما سازمان­دهی می­کنند. جهان برای ما بامعنا می­شود زیرا ذهن­های ما جهان را به مثابۀ یک مکان محسوس برمی­سازند. پس ما به این دلیل می­توانیم جهان را بفهمیم و دربارۀ آن قواعدی تنظیم کنیم که این جهان به وسیلۀ عینک­های مکانی-زمانی برای ما سازمان­دهی می­شود. پس دانش برای کانتنتیجۀ برساختن جهان به مثابۀ یک مکان محسوس است. این به این معناست که ما می­توانیم پیش­بینی کنیم، می­توانیم پل­هایی بسازیم که فرو نریزند، می­توانیم ساعت­هایی بسازیم که زمان دقیق را نشان دهند. همۀ این دست­آوردها مربوط به جهان پدیدار هستند.

 حال عده­ای ممکن است بپرسند آیا این جهان واقعی است؟ آیا این جهان ژرف­ترین جهان ممکن است؟ جواب کانت این است که من نمی­توانم عینک­هایم را بردارم. من نمی­توانم جهان را بدون ذهنم ببینم. اما می­دانم که هنگامی­که ذهن من در حال نگاه کردن به جهان نیست نیز قطعاً چیزی در آنجا وجود دارد. این همان جهان فی­نفسه یا نومن است. برای کانت، این جهان فی­نفسه، جهان ایمان است. جهانی که ما در آن جاودانگی روح، رستگاری خود و عشق به خدا را باور می­کنیم. این جهان فی­نفسه یا نومن است. جهانِ چیزها در خودشان. ما نمی­توانیم این جهان را با علم رد کنیم. به همین ترتیب، نمی­توانیم آن را با علم ثابت کنیم. جهان فی­نفسه جهان ایمان است؛ و جهان پدیدار، جهان علم. از نظر کانت این دو جهان هم­زیستی دارند و خود او مسیری میان آنها باز کرده است. هر دوی آنها معتبر هستند. روشنگری، ایمان را تهدید نمی­کند زیرا ایمان دربارۀ چیزها در خودشان است. هیچکس شناخت مطمئنی از آن ندارد امّا ما می­توانیم آن را به ژرف­ترین صورت ممکن در قلبمان احساس کنیم. در مقابل، جهان پدیدار دربارۀ چیزهایی است که می­توانیم آنها را به آزمون بگذاریم، چیزهایی که می­توانیم آنها را محاسبه کنیم و چیزهایی که آنها را از طریق ذهن­هایمان و یا به عبارت دیگر عینک­های مکانی-زمانی­مان سازمان­دهی کرده­ایم.

 البته کانت پیش از نوشتن «روشنگری چیست؟» این پایۀ فلسفی را بنا نهاده بود. این پایۀ فلسفی عبارت بود از این بیان روشنگری که ما باید خود را از نابالغی رها کنیم. کانت در آغاز مقالۀ «روشنگری چیست؟» می­گوید:

«روشنگری، رهایی انسان از قیمومیّت­هایی است که خود او برای خودش ایجاد کرده است. بنابراین شعار روشنگری این است که "جرأت دانستن داشته باش" (dare to know). شجاعت استفاده از خرد خود را داشته باش.»

آنچه که کانت می­گوید الگوی روشنگری است. از نظر کانت، روشنگری فراهم­کنندۀ بلوغ، خودمختاری و قابلیت اندیشیدن برای خویش است. این اندیشیدن برای خویش از نظر کانت یک ظرفیت و قابلیت فکری و اخلاقی ارزنده است. کانت در پاراگراف نهم «روشنگری چیست؟» می­گوید:

 «سنگ محک هر چیزی که برای مردم به عنوان قانون منعقد می­شود این پرسش است که آیا مردم می­توانند آن قانون را نسبت به خود اعمال کنند یا نه؟»

 مفهوم جرأت به دانستن کانت او را به ساخت گزاره­ای سیاسی یا حداقل شبه­سیاسی رهنمون می­کند که در واقع او آن را از اثر ژان ژاک روسو قرض گرفته است. بر اساس این گفته در پاراگراف نهم که آن را آوردیم، یک قانون فقط در صورتی حقانیّت دارد که مردم آن قانون را بر خودشان اعمال کنند. این مسأله، کانون و شالودۀ دموکراسی است. به این دلیل است که دموکراسی یکی از پیامدهای اندیشۀ کانت است و حال آنکه به دشواری می­توان خود کانت را یک دموکرات دانست. امّا آیا مردم قانون را بر خودشان اعمال می­کنند؟ این مسأله واقعاً مهم است زیرا دو چیز را دربارۀ کانت به ما نشان می­دهد: اولین چیزی که این اصل به ما نشان می­دهد این است که کانت فکر می­کند مردم باید قوانین را بر خودشان اعمال کنند. به عبارت دیگر، مردم نباید فقط به این دلیل از قوانین پیروی کنند که کسی آنها را به این کار وادار می­کند. این طرز تفکر به بحث حکم مطلق (categorical imperative)کانت برمی­گردد. اگر ما کار درست انجام دهیم به این دلیل که کسی ما را مجبور به این کار می­کند، این رفتاری خوب و پسندیده نیست. امّا اگر کار درست انجام دهیم به این دلیل که می­دانیم این کار درست است و می­دانیم که داریم بر طبق قانونی که به خودمان داده­ایم عمل می­کنیم، این کاری خوب و اخلاقی است. در سیاست هم اگر از قانون تبعیت کنیم، به این دلیل که پلیس دقیقاً در پشت سر ماست و می­دانیم که اگر تخلف کنیم ممکن است چماق بخوریم یا چیزی شبیه به آن، این یک کار خوب و پسندیده نیست. امّا اگر از قانونی پیروی می­کنیم به این دلیل که آن قانون را به خود می­دهیم، می­دانیم که این همان کار درستی است که باید انجام دهیم. اینگونه رفتار حاکی از آن است که شما یک آدم روشن (enlightened)هستید و همانگونه که روسو می­گوید، حاکی از آزادی شماست، زیرا از قانونی اطاعت می­کنید که خودتان برای خودتان ارائه کرده­اید.

 نکتۀ دیگری که این اصل دربارۀ کانت به ما می­گوید این است که از نظر وی بسیار مهم است که ما از قانون پیروی کنیم. به عبارت دیگر، کانت انتظار ندارد که هنگامی که ما جرأت به دانستن داریم و به عنوان یک اندیشمند آزاد هستیم، مثل وحشی­ها و دیوانه­ها عمل کنیم. زیرا اگر ما واقعاً به گونه­ای ژرف و شفاف بیندیشیم، آنگاه تشخیص خواهیم داد که می­خواهیم در جهانی زندگی کنیم که مردم به گونۀ مشخصی رفتار می­کنند. جهانی که مردم آن بر طبق قوانین جهانشمولی رفتار می­کنند که خود بر خود تحمیل کرده­اند. اگر بخواهم منظورم را در عبارات ساده بگویم به این صورت می­گویم که اگر شما پشت چراغ ترافیک توقف کنید و حال آنکه هیچ پلیس و هیچ کس دیگری در آن اطراف وجود ندارد و اگر چراغ قرمز را رد نکنید به این دلیل که می­خواهید در جامعه­ای زندگی کنید که مردم آن از قانون اطاعت می­کنند، پس شما همانگونه که کانت می­گوید، آزاد و روشن هستید. شما برای خود می­اندیشید. در این صورت شما از ترس دستگیر شدن نیست که چراغ قرمز را رد نمی­کنید بلکه این کار را به این دلیل انجام می­دهید که تصمیم گرفته­اید زندگی خود را بر طبق قاعده­ای سپری کنید که خودتان برای خودتان تنظیم کرده­اید. این نشان می­دهد که شما به مسیر روشنگری وارد شده­اید.

 راه میانی برای کانت مهم است امّا نه فقط در فلسفه. پیش­تر گفتم که این راه میانی به معنای باز کردن مسیری میانی بین خردگرایی دکارت و تجربه­گرایی لاک و هیوم است. در اینجا این نکته را هم اضافه می­کنم که کانت می­خواهد از طریق روشنگری، یک مسیر میانی بین فرمان­برداری و اطاعت از گذشته از یک سو، و انقلابی­گری وحشی و سرکش از سوی دیگر باز کند. کانت یک انقلابی سرکش و تندرو نیست، چنانکه در جایی از «روشنگری چیست؟» می­گوید:

«انسان­ها خود را به تدریج از توحش نجات خواهند داد اگر فقط نیرنگ­هایی آگاهانه و قصدی (intentional) برای نگه داشتن آنها در آن وضعیت ساخته نشود».

 حال این پرسش مطرح است که از نظر کانت منظور از قصد (intent)در مسیر میانی چیست؟ او از یک سو می­گوید برای نادان نگه داشتن مردم، نیرنگ و خدعه در مقابل آنها قرار ندهید. اگر موانع را از سر راه بردارید مردم خود یاد خواهند گرفت. اما از سوی دیگر می­گوید آنها خود به تدریج یاد خواهند گرفت. بنابراین اگر شما یک آریستوکرات هستید یا هر کس دیگری که بنا بر دلیلی از یاد گرفتن و آگاه شدن مردم هراسان است، کانت به شما می­گوید که موانع را از سر راه آنها بردار و بگذار آگاه شوند. امّا او در عین حال می­گوید آنها به تدریج یاد خواهند گرفت و شما مجبور نیستید برای یاد گرفتن آنها نگران باشید. کانت در پایان مقاله­اش از شاه فردریک کبیر یک درخواست می­کند. او به پادشاه و سایر مقامات و دیوان­سالاران وی می­گوید شما مجبور نیستید بترسید. همانگونه که او می­گوید:

 «هر چقدر می­خواهید و دربارۀ هر چه می­خواهید مشاجره و استدلال کنید، امّا اطاعت کنید.»

یعنی هنگامی­که مشاجره و استدلال می­کنید از قواعد اطاعت کنید. در اینجا نکته­ای مهم دربارۀ کانت وجود دارد که ما آن را کاربرد عمومی و خصوصی خرد می­نامیم. کانت می­گوید ما در کاربرد خصوصی خرد، هنگامی­که در جایگاه انجام وظیفۀ خود هستیم، باید از مقامات بالاسری­مان اطاعت کنیم:

 «بنابراین راه و روشی که شخصی که به عنوان کشیش استخدام شده در استفاده از خردش در حضور اعضای کلیسایش به کار می­بندد کاملا ً خصوصی است، زیرا اعضای کلیسا هر چقدر هم زیاد باشند اجتماع آنها چیزی بیش از یک گردهم­آیی داخلی نیست. از این لحاظ، کشیش به مثابۀ یک روحانی، آزاد نیست و نمی­تواند باشد، زیرا در کمیسیونی عمل می­کند که از خارج تحمیل شده است.»

این مقام بالاسری می­تواند یک افسر ارتش یا رئیس خودمان باشد. هنگامی که او کاربرد خصوصی خرد ما را از ما می­خواهد ما می­توانیم محدود باشیم. ما مجبوریم از افرادی که به ما دستور می­دهند اطاعت کنیم. امّا در جایگاه کاربرد عمومی خردمان، یعنی به مثابۀ پژوهشگرانی که دربارۀ مسائل علمی می­اندیشند یا به کندوکاو در مسائل منطقی می­پردازند، ما مجبوریم آزاد باشیم تا به گونه­ای بیندیشیم که به پیشرفت فکری­مان بینجامد:

«برعکس، یک روحانی به عنوان کسی که از طریق نوشته­هایش با عموم سر و کار دارد (یعنی با جهان به طور کلی) و از خرد خود استفادۀ عمومی می­کند، از آزادی نامحدودی برخوردار است تا از خرد خود استفاده کند و حرف خود را بگوید.»

 کانت بار دیگر مسیری میانی باز می­کند. او به مقامات می­گوید نگران نباشید، ما از شما اطاعت خواهیم کرد و همچنان که تا کنون این کار را کرده­ایم، پس از این نیز خود را متعهد به خدمت به شما می­دانیم. اگر شما رئیس من هستید، من قطعاً از شما اطاعت خواهم کرد. من می­توانم در این باره که آیا دستور شما عقلانی است یا غیرعقلانی، بیندیشم امّا در هر حال از شما اطاعت خواهم کرد زیرا این وظیفۀ من است. امّا اگر بخواهم در این باره در حوزۀ عمومی چیزی بنویسم آنگاه باید بتوانم آشکارا و به طور منطقی در این باره که آیا شما اشتباه می­گویید یا درست می­گویید بیندیشم. بار دیگر می­بینیم: اطاعت از یک سو و آزادی از سوی دیگر. این حرکت و جابجایی همیشگی کانت است. او دو جهان دارد. جهان فی­نفسه یا نومن که همانطور که پیش­تر اشاره کردم عبارت است از چیزها همانگونه که هستند، و جهان پدیدار. در جهان فی­نفسه می­توانیم ایمانمان را حفظ کنیم و در جهان پدیدار از خرد بهره بگیریم. در سیاست باید اطاعت کنیم، امّا می­توانیم آزاداندیش هم باشیم. روشنگری را هم داریم امّا تدریجی است.

 بنابراین، کانت چهره­ای بسیار مهم در روشنگری و همچنین برای فلسفۀ مدرن است، زیرا واقعاً به گونه­ای شفاف و منطقی می­اندیشید. امّا برای اهداف ما، او همچنین اندیشمندی است که می­گوید مدرنیته اینجاست. شما بایستی کاری دربارۀ آن انجام دهید. شما نمی­توانید فقط به تلاش برای کنترل مدرنیته بسنده کنید. اگر کاری خردمندانه و محتاطانه دربارۀ آن انجام دهید، آنگاه مدرنیته و روشنگری نظم پیرامون ما را درهم نخواهد شکست و تمدنمان را نابود نخواهد کرد و حتّی در پایان به پیشرفت تمدنمان نیز خواهد انجامید.

 حال که به بخش پایانی گفتارمان دربارۀ کانت رسیدیم ناچارم این نکته را یادآوری کنم که کانت اندیشمندی فوق­العاده پیچیده بود و ما در این گفتار فقط پوستۀ اندیشه­ی او را خراش ­دادیم. امّا برای اهداف ما در این بحث می­خواهم این نکته را نیز یادآوری کنم که کانت تلاش می­کرد تا مسیری میانی در تاریخ فلسفه باز کند، به این معنا که او می­خواست دغدغه نسبت به امر ایده­آل را به همان اندازۀ امر واقعی حفظ کند. او می­خواست خانه­ای برای ایمان بنا کند و خرد را محدود کند. او حامی روشنگری بود امّا در عین حال آن را به صورت تدریجی می­پسندید. حتماً به خاطر می­آورید که پیش­تر گفتیم کانت در کتاب سنجش خرد نابِ خود ادعا کرد که ما دسترسی به دانش قطعی داریم امّا این دانش قطعی را از طریق عینک­های مکانی-زمانی و از طریق جهانی که ذهن­هایمان آن را می­سازد کسب می­کنیم. ما دانش قطعی از این جهان داریم امّا این جهان ممکن است جهان آنگونه که در خودش است نباشد. جهان پدیدار که ما نسبت به آن شناخت داریم ممکن است با جهان فی­نفسه که عبارت است از آنچه که ما به واسطۀ ایمان محض، ایمان محض یک روستایی معمولی یا یک شخص عادی، به آن معتقدیم تفاوت داشته باشد.

 کانت همچنین می­گوید شما باید جرأت به دانستن داشته باشید؛ تکرار می­کنم: جرأت به دانستن. از خرد خود استفاده کنید. اجازه ندهید در سراسر عمرتان یک نابالغ بمانید. از سوی دیگر او می­گوید هنگامی که جرأت به دانستن پیدا کنید و نابالغی خود را ترک گفتید، این کار را به صورت تدریجی انجام خواهید داد. هنوز از دستورها اطاعت خواهید کرد و به این ترتیب کل جامعه را مختل نخواهید کرد. روشنگری چیزی است که می­توانیم از آن حمایت و آن را ترویج کنیم، امّا چیزی نیست که همۀ جهان را آنگونه که ما آن را می­شناسیم، نابود کند. این یک مسیر میانی است.

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy