جمعه, 02 تیر 1396 |

حقیقت، عدم خشونت و نافرمانی مدنی

گفتگو با جرج جیمز -استاد فلسفه دین دانشگاه تگزاس جنوبی- در باره مهاتما گاندی

یک هندی به من گفت: «ما پیرو راه گاندی نیستیم، ما فقط او را می پرستیم!» مناسبت‌ها بهانه‌ها و فرصت‌هایی عزیز برای بازشناسی اندیشه‌ها و تذکار راه‌هایی است که دیگران به رهایی گشوده‌اند، پیش‌تر از ما و بهتر ما. دهم مهر زادروز مهاتما گاندی، رهبر استقلال هند و تئوریسین مبارزه بدون خشونت است.

پی‌جویی این مساله که کدام تجربه زیسته، این مرد ساده هندی را به "روح بزرگ» و «پدر ملت» تبدیل کرد، ضرورتی مهم و راهگشا است که البته بسیار سخت حاصل می‌شود. تربیت دینی، مطالعات فلسفی و از همه مهمترین تجربه‌های تلخ دوران آپارتاید، در شکل‌گیری شخصیت گاندی بسیار موثر بوده است. بررسی این سه‌گانه و چندوچون اندیشه‌ی عدم خشونت او و نیز، وضعیت گاندیسم در دوران معاصر، محورهای گفت‌وگویی مکتوب ما با جورج جیمز است. جورج جیمز، در سال 1982 از دانشگاه کلمبیای شهر نیویورک در رشته فلسفه دین فارغ‌التحصیل شده است و هم‌اکنون صاحب کرسی فلسفه و مذهب در دانشگاه تگزاس جنوبی است. وی مقالات بسیاری درباره ادیان و جهان آسیایی و وضعیت اجتماعی‌_سیاسی نهاد دین و آیین‌های سنتی در کشورهای مختلف این قاره پهناور بخصوص هند نوشتهاست.

 

 

 

نهرو می گوید: «موقعی که مردانگی کشور ما سرکوب می گشت، و استعماری مداوم و بی رحمانه فقر را عمیق تر می ساخت، و تمام گفتگوهای بی پایان برای انجام اصلاحات قانونی در هند و واگذاری خدمات  و امور اداری به هندینتف صورت شوخی و مساخرگی توهین آمیز به خود می گرفت و ما ملتی متروک و بی پناه بودیم، این سوال در برابر همگان بود که چه می توان کرد و چگونه می توان این وضعیت ناگوار را تغییر داد؟ در همین موقع، گاندی ظهور کرد.» سوال این است: گاندی gandhi، چگونه گاندی شد؟ اگر بخواهیم از اندیشه و شخصیت گاندی تحلیل ریشه‌شناختی داشته باشیم، گاندی را باید محصول کدام مکاتب فلسفی و محیط‌های مذهبی و فضاهای سیاسی دانست؟

پرسش کمی مبهم به نظر می رسد و پاسخ به آن دشوار است. بنابراین بهتر است چنین مطرح شود که گاندی به چه نوع دیدگاه فلسفی یا مذهبی تعلق دارد. گاندی خود را فردی واقع بین و بدون هیچ تفکر بلند پروازانه می دانست. اما آنچه که او از حقیقت به عنوان خدا یاد می کند، نشانگر توجه عمیق وی به مسائل ماورایی است. به عقیده من، گاندی خود را فقط به یک مکتب خاصی محدود نکرده بود.

 

در تحلیل جزئی تر، تربیت مذهبی گاندی در کشور هزار‌مذهب هند، چه تاثیری در گاندی شدن گاندی داشت؟ آیا آنچه گاندی می گوید تنها در زمین و زمینه فرهنگ هندی است که تحقق عملی می‌یابد یا می‌توان برای زمین ها و زمانه های دیگر نیز چنین نسخه ای پیچید؟

گاندی بزرگ شده سرزمین هند و پیرو آیین هندو و ویشنو(Vaishnavite) بود. پدرش خیلی مذهبی نبود. اما مادرش پیرو سرسخت مذهب پرانامی (Pranami) بود که در قرن هجدهم توسط مردی به نام پراناناس((Prananathبنیان نهاده شده بود. این مذهب تحت تاثیر اسلام، بت پرستی را نفی کرده و شیوه ارتباط مستقیم و بدون واسطه ( بدون مراسم و آیین و رسوم کلیسایی) با خدا را رواج داد. گاندی با اینکه خود را یک هندو، مسلمان، مسیحی، بودایی و یهودی می دانست اما به نظر می رسد این دیدگاه معقول نسبت به خدا را در تمام دوران زندگی خود باور داشته و سرلوحه خود قرار داده بود.

 

گاندی انگلستان را سرزمین شعر و فلسفه و مرکز اصلی تمدن می داند. تحصیلات گاندی در لندن و تجربه زندگی مدرن در فضای لیبرال، چقدر او را مهیای شخصیت بزرگ گاندی کرد؟

زمانی که گاندی کشورش را به قصد تحصیل حقوق در انگلستان ترک می کرد، به مادرش قول داد دنبال سه چیز نرود: گوشت، الکل، زن. واین بود که او مشتری رستورانهای مخصوص گیاهخواران شد و آنجا بود که با افراد زیادی که به انتخاب خود به گیاهخواری روی آورده بودند، آشنا شد. برخی از آنها مسیحیان آزادی گرایی بودند که تحت تاثیر اندیشه های تولستوی قرار داشتند و بعضی نیز روشنفکرانی بودند که گاندی دوستی عمیقی با آنها داشت. در این شرایط بود که او اولین بار مطالعات خود را درباره تفکر هندی آغاز کرد.

 

مطالعات فلسفی – حقوقی گاندی چطور؟ برای مثال برخی می گویند، اندیشه های تولستوی leo Tolstoyتاثیر عمیقی بر گاندی گذاشته است؟

تولستوی همانند متفکرانی چون جان راسکین تاثیر زیادی بر اندیشه و تفکرات گاندی داشت.

 

رهاورد زندگی در آفریقای جنوبی و تجربه رفتارهای نژادپرستانه برای گاندی چه بود؟ اعتراض گاندی به تبعیض نژادی، چگونه او را در مسیر گاندی شدن قرار داد؟

گاندی برای اولین بار در آفریقای جنوبی بود که مبارزه خود را علیه نژادپرستی و تعصبات قومی نسبت به هندی ها آغاز کرد. اینجا بود که او از موضع خود به عنوان یک وکیل جوان غرب گرا دور شد تا بتواند رسوم فرهنگی و مذهبی هند را احیا کند. وی همچنین اندیشه "ساتیاگراها" (یا همان "قدرت حقیقت" ) را سرلوحه کارهای خود قرار داده و به هنگام بازگشت به وطن، آن را به عنوان سمبل خود معرفی کرد.

 

گاندی می گوید: «اصل عدم توسل به زور، اولین و آخرین آیه من است» آیا بدون حضور ابزار قهریه، می شود حق را احقاق کرد؟ اگر گاندی بود، درباره جنگ بشردوستانه چه می گفت؟ به نظر می سد، مداخله بشردوستانه و توسل به قوه قهریه برای احقاق حق، تئوری عدم خشونت و نافرمانی مدنی گاندی را نقض می کند.

گاندی مخالف جنگ بود. وی معتقد بود که جنگ هم شروع کننده نزاع وهم حریف را از فضایل انسانی دور می سازد. در اینجا می توان به دو نوع قدرت حقیقت و قدرت خشم اشاره کرد. به عقیده وی، احقاق حقوق تنها از طریق قدرت حقیقت می تواند صورت گیرد. در نافرمانی مدنی، فرد تمام قوانین غیرعادلانه را با در نظر گرفتن عواقب احتمالی آن زیر پا می گذارد تا توجه افراد را به بی عدالتی حاصل از این قوانین جلب کند.

 

گاندی عمیقا از خشونت گریز دارد و البته یک جایی هم می گوید اگر تنها راه احقاق حق، خشونت باشد، باید بی هیچ تاملی، سلاح را برگزید. مرز توسل به خشونت در برابر فاشیزم و راسیسم کجاست؟

استدلال گاندی همیشه این بود که توسل به خشونت و زور بهتر از ترس است. تنها دلیل آن این است که افراد از پی بردن به عمق شجاعت که لازمه عدم خشونت است ، عاجزند. و این نمی تواند توجیه خوبی برای خشونت باشد.

 

 

گاندی را می توان، یکی از بزرگترین کنشگران اخلاقی سده های اخیر دانست. اخلاق گاندی چگونه اخلاقی است؟ او در گفته های خودف به صراحت قاعده زرینِ کانت  Immanuel Kant  را تاکید می کند. به نظر می رسد گاندی با توجه ریاضت های اخلاقی اش، به نوعی به اخلاق وظیفه گرا اعتقاد دارد. از سوی دیگر تاکیدهای او بر خودسازی و خوب بودن، او را بیشتر به فضیلت گرایی نزدیک می کند.

اخلاق و فلسفه رفتاری وی بر دو چیز استوار بود: حقیقت و عدم خشونت

 

گاندی به تحمل داوطلبانه و آگاهانه رنج اعتقاد دارد، این نگاه مسیحایی به جهان، آیا با تئوری کاهیدن از رنج انسان در نظام لیبرال تضاد ندارد؟ آیا باید انسان را از دره رنج نجات داد یا او را بدان هل داد؟

گاندی دو کتاب "باگواد گیتا" ( کتاب حماسی و مذهبی هندوها) و " انجیل عهد جدید" را در زندگی خود بسیار موثر می دانست. شاید تئوری عدم خشونت وی حاصل رهنمودهای صریح کتاب "انجیل عهد جدید" باشد. به عنوان مثال، " چنانچه دشمنت گرسنه است غذایش ده. و چنانچه تشنه باشد، آبش ده." ( (Romans, 12:20. گاندی بر خلاف مخالفان به اصطلاح مسیحی خود، این اصول و قواعد را تا حد زیادی در نظریه های خود به کار می بست.

 

گاندی تعاون را بجای رقابت می گزیند. روح دموکراسی، رقابت است. آیا اندیشه گاندی، دموکراسی را برمی تابد؟ دموکراسی هندی، چقدر خود را مرهون گاندی است؟

مشخصه اصلی و وجه تمایز کشور هند، داشتن بزرگترین دموکراسی در پر جمعیت ترین کشور جهان است . گاندی اصطلاح سواراج "Swaraj" را که به معنای "خود فرمانروایی" می باشد،بیشتر از دموکراسی استفاده می کرد . وی معتقد بود که هند نه تنها باید کشوری ازاد ودموکراتیک  باشد، بلکه باید به کشوری خودگردان نیز تبدیل شود. این بدان معناست که هر فرد باید به تنهایی قادر به اداره امور خود باشد. این چیزی فراتر از رهایی از محدودیت ها و قید و بندهاست و به افراد اجازه می دهد با یکدیگر رقابت کنند تا جاییکه قدرتمند بر ضعیف چیره شده و زیر سلطه خود قرار دهد. کلمه " خود فرمانروایی" به این مفهوم اشاره دارد که هر یک از افراد می تواند به تنهایی زندگی خود را اداره کند، هر روستا می تواند با تشکیل انجمنی از بزرگان که "پانچیات" ((Panchyatنامیده می شود، امور خود را اداره کند و هر جامعه ای باید از لحاظ اقتصادی و سیاسی مستقل باشد. این مسئله باید به بخش ها، دولت ها، و ملت ها نیز کشیده شود. با اینکه هند از وابستگی سیاسی به انگلستان نجات پیدا کرد و به استقلال دست یافت، اما گاندی رضایت کافی نداشت زیرا فکر می کرد هنوز مسئله خودفرمانروایی بطور حقیقی برای هر فرد ، خانواده ، و روستا محقق نشده است. آنچه که لازم است این است که پارلمان باید منحل شده و رهبران آن به منظور رسیدن به اهداف خودکفایی و خودبسندگی واقعی به روستاها بروند.

 

دنیس دالتون Deniss Daltonمی گوید: «رابطه ای که گاندی بین سواراج و دارما می سازد صدای متفاوت اندیشه سیاسی هند است.» گاندی چه جایگاهی در اندیشه سیاسی هند دارد؟ اندیشه سیاسی هند بعد از گاندی چقدر متحول می شود؟

طبق آنچه پیروان گاندی به نتیجه رسیده اند، مسیر توسعه هند پس از دستیابی به استقلال فاصله گرفتن از آرمانها و اهدافی است که خود گاندی آنها را برافراشته بود.

 

جورج اورول George Orwellگاندی را قدیس می خواند. خود گاندی همه ادیان را عزیز و برابر می داند و به کثرت گرایی دینی معتقد است. واقعا گاندی چگونه دینی داشت؟ آیا اندیشه دینی او با سکولاریسم می تواند هم خوانی داشته باشد؟

شکاف بسیار عمیقی بین اندیشه مذهبی گاندی و سکولاریسم نهرو  یا سکولاریسم موجود در غرب بویژه آمریکای کنونی وجود دارد. در حالیکه سکولاریسم بر جدایی امور دینی از امور حکومتی و دولتی و نیز داشتن دیدگاههای مذهبی متفاوت تاکید می کند، خواسته گاندی این بود که همه افراد باید احترام متقابلی نسبت به مذاهب یکدیگر داشته باشند.

 

گاندی می گوید؛ «حقیقت، خداوند است» حقیقت یکی از پرچالش ترین واژه های جهان است هر فیلسوفی تعریف خاص خود را از حقیقت دارد. حقیقت از دیدگاه گاندی چیست که او آن را در مقام خداوندی می نشاند؟

گاندی بر این عقیده بود که خداوند عین حقیقت است، عقیده ای که مورد قبول بسیاری از مذاهب خداپرستی نیز بود. اما از طرف دیگر معادله را عوض می کند تا بی هیچ تردیدی بگوید که حقیقت همان خداست. این بدان معناست که چنانچه انسان از حقیقت فرار کند، در واقع از خدا فرار کرده است. اگر حقیقت را تحریف کند، خدا را نفی کرده و اگر با تمام قوا و خلوص نیت به دنبال حقیقت باشد، در واقع خود را وقف خدا ساخته است.

 

بزرگترین کارویژه سیاسی گاندی، استقلال هند بدون توسل به خشونت بود. آیا روش های او در حال حاضر نیز برای ملت های تحت ستم سیاسی، مذهبی و فرهنگی، پیشنهاد می شود؟ آیا این روش ها، مثل راهپیمایی نمک او، امروزه هم موثر است؟

کمی ساده لوحانه به نظر می رسد اگر بگوییم گاندی تنها با سیاست نرم توانست استقلال هند را به دست آورد، زیرا همزمان با اعمال سیاست نرم، اقدامات خشونت آمیز نیز در کسب استقلال هند دخالت داشت. اما بطور کل او بر اقدامات غیر خشونت امیز تاکید داشت.آیا اقدامات غیر خشونت آمیز می تواند امروزه اثربخش باشد؟ من فکر می کنم برای کشوری که سالها با خشونت کار خود را پیش برده است، تجربه خوبی نباشد که به یکباره دست از این کار برداشته و اقدامات غیر خشونت آمیز پیشه کند. اینجاست که اعتبار خود را از دست می دهد. آنچه که به گاندی اعتبار و محبوبیت بخشید و سرانجام توانست با آن به موفقیت دست یابد، این بود که او از همان ابتدا بر عدم توسل به خشونت تاکید داشت. بله عدم توسل به زور زمانی کارساز است که به اقدامات خشونت آمیز آلوده نشده نباشد.

 

در دوران گاندی که بزرگترین تلاش را برای تساهل دینی و جلوگیری از خشونت انجام داد، هند تجزیه شد و پاکستانِ مسلمان از پیکره هند نامسلمان جدا شد. در فرایند این جدایی، رضایت گاندی به رغم مخالفتش، جلب شد. آیا برای گاندی، تجزیه، بهتر از گسترش خشونت بود؟ آیا گاندی تجزیه را به خشونت ترجیح داد؟

گاندی به این تجزیه راضی نبود و تمام تلاش خود را برای جلوگیری از آن به کار گرفت. وی خواستار هند یکپارچه با اتحاد مسلمانان و هندوها بود. غیر منصفانه است که گاندی را به خاطر این جدایی( جدایی پاکستان از هند) و خشونت حاصل از آن مقصر بدانیم.

 

گاندی در قالب زندگی بسیار ساده زیستانه خود، تلاش وافری برای فقرزدایی داشته است. پیترسینگر به عنوان یک فیلسوف لیبرال که در خیابان های شیک نیویورک زندگی می کند، اعتقاد دارد باید برای کاهش فقر، ثروتمندان به عنوان یک وظیفه اخلاقی، بطور مرتب از ثروت خود به فقرا ببخشند. از گاندی تا سینگر چقدر فاصله و تفاوت است؟

درست است که گاندی به فکر فقرزدایی بود اما نه با انتقال ثروت ثروتمندان به فقیران بلکه با رواج "سواراج" یا همان خودفرمانروایی که به نظر وی از طریق " ساروودایا" یا همان تعالی همگانی به دست می آید. این اندیشه در تضاد با نظام سرمایه داری است که ثروتمندان را به بهای هر چه فقیرتر کردن فقیران غنی تر می سازد و از سوی دیگر مخالف کمونیسم است که بر نظارت دولت بر افراد و زندگی اقتصادی آنها تاکید دارد.

 

گاندی رفتار بسیار قابل تاملی در دوران جنگ جهانی داشت. صلح جهانی از منظر گاندی چگونه صلحی است؟ آیا با می توان دنباله روی گاندی شد و به صلح رسید؟

من مطالعه زیادی بر روی عقاید خاص گاندی درباره صلح جهانی نداشته ام اما فکر می کنم که این مسئله می تواند از اعتقاد وی به خودفرمانروایی و تعالی همگانی نشات گرفته باشد.

 

جان هیک  John Hick  ، گاندی را یک پارادوکس زنده می خواند و می گوید: «در مقایسه با دیگر چهره های سرشناس زمان ما، به راستی که گاندی، چه رایحه دل انگیزی از خود بر جای گذاشته است؟» اینشتین AlbertEinsteinمی نویسد: «نسل های بعدی به سختی می توانند باور کنند که مردی از جنس گوشت و خون، با این ویژگی ها در زمین مس زیسته است.» چگونه یک شخصیت پارادوکسیکال، اینقدر دل انگیز و محبوب می شود؟ او چه کرد که چنین محبوب شد؟ راز یگانگی و قهرمانی و جذابیت او در چیست؟

راز محبوبیت گاندی را نمی دانم اما می دانم که همه مردم خواستار حقیقت و عدم خشونت در جهان هستند. مشکل اینجاست که علیرغم محبوبیت زیاد گاندی، تعداد اندکی از سیاستمداران در هند خود را موظف به اجرا و به کارگیری اندیشه های او بویژه اعتقاد وی به توسعه روستایی می کنند، چنانکه یکبار از یک هندی شنیدم که می گفت ما پیرو راه گاندی نیستیم و فقط او را می پرستیم!

 

جهان بعد از گاندی، چقدر به گاندی وفادار بود؟ جدا از بزرگداشت ها و تحسین های بسیار، واقعا راه گاندی چقدر ادامه یافت؟ آیا کسانی راه او را ادامه دادند؟ آیا نتیجه گرفتند؟ به نظر می رسد، در سرتاسر جهان کسانی بوده اند که به پیروی از گاندی خواسته اند شیوه مبارزاتی او را به کار گیرند، اما گویا هیچ نتیجه نداده است. چرا؟

 

اخیرا یکی از پیروان گاندی به من گفت:" اگر گاندی امروز زنده بود مسلما طرفدار حفظ محیط زیست می شد". امروزه جنبشهای مردمی زیادی به منظور اصلاحات ارضی و اقدامات محیط زیستی در هند تحت تاثیر فلسفه گاندی بوجود آمده اند. جنبش Land Gift  به رهبری وینوبا باوه (Vinoba Bhave) نمونه ای از آنهاست. جنبش Chipkoنمونه دیگری است که هدف آن نجات جنگلهایی است که اکنون جزو ایالت Uttarakhandمحسوب می شوند. جنبش حقوق مدنی در ایالت متحده به رهبری مارتین لوتر کینگ نیز بیش از اندازه تحت تاثیر سیاست عدم خشونت گاندی قرار داشت.

 

می‌توان گفت؛ هر متفکری به موضوعات زمانه خود مشغول است. این دلمشغولی تا آنجاست که گاهی آموزه‌های متفکران در زمان و زمانه دیگری کاملا بلا موضوع است. این آیا درباره گاندی صادق است؟ آیا تاریخ مصرف گاندی تمام شده است؟ اگرنه، کدام آموزه او بیشتر به درد زمان ما می خورد؟ در هزاره 21 چه نیازی به گاندی است؟

در زمانه ما آنچه که می توان از کارهای گاندی درس گرفت، بی شک گرایش به عقیده وی به برتری حق بر باطل و اعمال سیاست عدم خشونت در دستیابی به تحولات اجتماعی و سیاسی است. به نظر من علاوه بر این عقاید، توجه وی به طرح توسعه روستایی ، و حفاظت، صرفه جویی و نظارت بر چگونگی استفاده از منابع زمینی از مطرح ترین اندیشه های وی بوده است.

 

 

 


::یادداشت

خرد
آیت الله سید ابوالقاسم کاشانی 3 هفته پس از کودتای 28 مرداد: ملت شاه را دوست دارد بزرگ‌ترین اشتباه مصدق عدم اطاعت از اوامر شاه بودآیت الله کاشانی روی کار آمدن دولت کودتا را «سبب مسرت» دانست و ضمن تبریک به زاهدی گفت: «جای مسرت است که دولت جناب آقای زاهدی که خود یکی از طرفداران جبهه ملی بوده، تصمیم دا...
بی نام
هذا شقشقه هدرت.عجب ملتی هستیم ما. یک دفعه چنان جو گیر می شیم که یادمون میره کجاییم و چه کاره ایم و قرار بود کجا بریم و چی کار بکنیم. برنامه بیست و پنج ساله می نویسیم و می گیم می خواهیم ظرف این مدت به این اهداف برسیم. بعد می خندیم می گیم برنامه چیه ما همین الانش هم از بیست و پنج سال دیگه جلوییم. برای...
پیروز غفرانی
اهمیت توسعه حاشیه ساحلی دریای عمان برکسی پوشیده نیست. نگارنده در دوران کاری دیپلماتیک خود در دولت اصلاحات، بحث اهمیت بندر چابهار را در جلسات و گزارشات متعدد متذکر شده و در قالب تنظیم روابط با کشورهای شبه قاره و انعقاد یادداشت تفاهم "نقشه راه همکاری های استراتژیک ایران و هند"، روند جلب مشارکت و س...

::بخش انگلیسی

english logo copy

Thumbnail A miracle no politics and swords can performBy: Fereydoun MajlessiNowruz is not tradition! It is culture! Nowruz is drawing and painting. It is Art! Nowruz is music, freshness, youth, love, and...
Thumbnail By Henri J. Barkey, It wasn’t long ago that Turkish foreign policy was the talk of the town. Defined by the catchy phrase of “zero problems with the neighbors,” Turkey aimed to both improve...
More inenglish|section  

col

sup

sup copy