علیرضا هدایت‌پور*
مذاکره بدون پیش‌شرط آمریکا با ایران : تغییر یا تداوم سیاست‌ها؟

از آن جا که این سخن محل تامل و پرسش های جدی است، ضرورت دارد تا صاحب‌نظران و تحلیل‌گران سیاست خارجی ، ابعاد واقعی "اعلام آمادگی واشنگتن برای مذاکره بدون پیش شرط با تهران" را جهت تنویر افکار عمومی و نخبگان کشور ترسیم کنند.

اکنون سوال مطرح این است:"آیا آقای «باراک اوباما» از روی ضعف و ناتوانی آمریکا، خواهان مذاکره بدون پیش شرط با ایران است، یا این‌که دلایل و انگیزه دیگری وجود دارد که مدعیان داخلی از پرداختن به آن پرهیز می‌کنند؟" برای ترسیم ابعاد واقعی موضوع و دست یافتن به تصویری شفاف و فارغ از غوغاسالاری متاثر از فضای انتخاباتی کشور، با یک مقدمه تحلیلی، و اشاره به مواضع اعلامی رهبران و چهره‌های برجسته سیاست خارجی ایالات متحده، سعی خواهد شد تا به پرسش اخیر، پاسخ درخوری داده شود.

آگاهان سیاست و امنیت بین‌الملل می‌دانند که روش متداول دولت‌مردان کاخ سفید در ادوار گوناگون برای توجیه «رویکرد مداخله‌گرانه» خویش، و تمهید «فشارهای چندلایه» علیه کشور و بازیگر هدف، طرح اتهاماتی است که این رویکرد را موجه و مشروع نشان دهد. در این شیوه که هدف، توجیه «تقابل» است؛ مسئولیت و عواقب «وضعیت تخاصم‌آمیز» با استفاده از تکنیک‌های «جنگ روانی»[1] متوجه کشور هدف می‌شود. چنین رویکردی طی دو سال منتهی به حمله ایالات متحده به عراق در مارس 2003 کاملاً مشهود است. آمریکایی‌ها با اتخاذ این رویکرد چند هدف را توامان مورد توجه قرار می‌دهند. در بعد داخلی، با بزرگ‌نمایی «تهدید دشمن»، تلاش می‌کنند تا از یک سو، افکار عمومی را برای هرگونه اقدام آماده کنند؛ و از سوی دیگر، نظر قانون‌گذاران کنگره را برای تامین هزینه‌های لازم جلب نمایند. در بعد خارجی و بین‌المللی، ایالات متحده با تکرار ادعاهای خود، سعی می‌کند ضمن تخریب تصویر کشور هدف، از آن چهره‌ای چالش‌گر و نامطلوب در «جامعه جهانی»[2] ترسیم کند. در ابعاد چندجانبه، با تبلیغات و تهدید به استفاده از همه گزینه‌ها، تلاش می‌کند جامعه جهانی و بازیگران منطقه‌ای را برای همراهی با سیاست‌های نرم‌افزاری و مهار کشور و بازیگر هدف، متقاعد و در برخی موارد مجبور نماید. در بعد دوجانبه نیز اهتمام آمریکا در مرحله نخست، مرعوب‌سازی و وادار کردن سوژه به «تغییر رفتار»[3]؛ و در مرحله بعد، «تغییر رژیم»[4] است.

این مدل رفتاری، در هر مقطع زمانی با تغییراتی جزیی و انعطاف‌پذیری متناسب با شرایط داخلی و خارجی ایالات متحده، تکرار شده و خواهد شد. حاکمان واشنگتن که متعهد به تامین منافع و گسترش ارزش‌های آمریکایی در جهان می‌باشند، برای حفظ هژمونی خود از تاکیتک‌های مختلفی بهره می‌گیرند. اوباما با علم به ناکارآمدی و خسارت‌های جبران ناپذیر «رویکرد یک‌جانبه‌گرایانه» تیم نومحافظه‌کار و جنگ‌طلب «بوش - چنی» و عدم کارایی «گزینه نظامی» در قبال ایران (اظهارات رابرت گیتس، در کمیته تخصیص بودجه مجلس سنا - 30 آوریل 2009)، و توجه به حمایت 57 درصد افکار عمومی این کشور از مذاکره مستقیم با ایران (نظرسنجی «گالوپ» - 13 فوریه 2009)، سعی دارد تا با فاصله گرفتن از این رهیافت، و توجه به محدودیت‌ها و الزامات ناشی از بحران مالی و اقتصادی موجود جهان، با «رویکرد چندجانبه» و «تعامل‌گرایانه» منافع حیاتی و امنیت ملّی آمریکا را حفظ و گسترش دهد.

نکته حائز اهمیت و مغفول در ادعاهای روزهای اخیر، سانسور بخش مهمی از اظهارات مقامات آمریکایی است. در گذشته تیم «بوش - چنی» ضمن اذعان به حق ایران در برخورداری از انرژی صلح‌آمیز هسته‌ای، می‌گفت هرگونه مذاکره با ایران مستلزم تعلیق غنی‌سازی اورانیوم است، هر چند حضور «ویلیام برنز»، معاون امور سیاسی وزارت امور خارجه آمریکا در گفت‌وگوهای 1+5 با ایران که در تاریخ 29/4/1387 انجام شد، از تغییر رویكرد سیاست‌های آمریکا در قبال ایران در ماه‌های پایانی دولت بوش حکایت کرد. اکنون تیم «اوباما - بایدن» با تکرار مواضع روزهای پایانی دولت بوش در قبال برنامه هسته‌ای ایران، به صراحت می‌گویند: "ما برای متقاعد کردن ایران به پذیرش قطعنامه‌های شورای امنیت و تعلیق کلیه فعالیت‌های مربوط به غنی‌‌سازی اورانیوم، آمادگی داریم تا بدون پیش‌شرط با آنها مذاکره کنیم." تحلیل‌گران بر این باورند که اعلام نتیجه مورد انتظار از مذاکرات، قبل از آغاز آن، به رغم ادعای رئیس «دولت نهم»، حکایت از عدم «تغییر» محتوایی در سیاست‌های دولت اوباما در قبال ایران دارد. از این روی برای درک درست آن چه در عالم واقع در حال وقوع است، به چند موضع اعلام شده حزب و مقامات دموکرات ایالات متحده اشاره می شود.

1. راهبرد اعلامی حزب دموکرات برای سال‌های 2009 تا 2012 با تاکید بر ضرورت ترمیم «تصویر آمریکا» در جهان، عدم دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را در سایه اعمال تحریم‌های شدید، همراه با دیپلماسی و مذاکره بدون پیش شرط و سطح بالا، امکان پذیر می‌داند. راهبرد حزب دموکرات مدعی است، اگر ایران از تلاش برای دستیابی به سلاح هسته‌ای، حمایت از تروریسم و تهدید اسرائیل دست بردارد، مشوق‌های مهمی دریافت خواهد کرد، در غیر این صورت فشارهای جامعه جهانی و ایالات متحده از طریق تحریم‌های شدید یک‌جانبه و چندجانبه، برای منزوی کردن رژیم ایران ادامه خواهد یافت.
2. «جیمی کارتر»، رئیس جمهوری پیشین ایالات متحده، در تاریخ 12 می 2009 طی نشستی در کمیته روابط خارجی مجلس سنا، با اشاره به عدم تمایل کشورهای اروپایی در شورای امنیت برای افزایش فشارها بر ایران به دلیل داشتن قراردادهای انرژی با ایران، توصیه کرد آمریکا برای حفظ جایگاه خود در جهان، تماس با ایران را در عالی‌ترین سطح ممکن آغاز کند.
3. «باراک اوباما» سال 2007 طی مقاله‌ای در مجله «امور خارجی» اعلام کرده بود؛ دیپلماسی قاطع که توسط همه ابزارهای قدرت از جمله سیاسی، اقتصادی و نظامی حمایت شود، ما را در رویارویی ایران و سوریه به سرمنزل مقصود خواهد رساند. اوباما هم چنین گفته بود: تهدید دیگر چاره ساز نیست هر چند استفاده از نیروی نظامی نباید به کلی منتفی فرض شود. ما نباید لحظه‌ای برای صحبت مستقیم با ایران درنگ کنیم. سیاست ما باید بر این مبنا باشد که ادامه فعالیت‌های هسته‌ای را برای ایران بسیار پرهزینه کنیم. باید به ایران به ویژه مردم آن نشان دهیم که منافع بزرگی از قبیل روابط اقتصادی، تضمین‌های امنیتی و روابط دیپلماتیک در انتظار آنان است. (Foreign Affairs, July/August 2007)
4. اوباما طی یک مصاحبه مطبوعاتی گفته بود: ما در حال نزدیك شدن به ایران هستیم و تلاش می‌كنیم تا الگوی سی سال گذشته را كه در منطقه نتیجه‌ای نداشته است، تغییر دهیم. آن‌چه گفته‌ام این است كه می‌خواهیم به ایران فرصتی را پیشنهاد كنیم تا خود را با استانداردها و قوانین بین‌الملل تطبیق دهد. معتقدم كه ایران قدرتی دارد تا ویژگی اسلامی خود را حفظ كند و هم‌زمان عضوی در جایگاه خوب جامعه بین‌الملل بوده و برای همسایگانش تهدید نباشد... من آشكارا درك می‌‌کنم كه اسرائیل، «ایران» را یك تهدید بالفعل تلقی می‌كند و با توجه به اظهارات محمود احمدی‌نژاد، شما دلیل این موضوع را می‌توانید متوجه شوید. (هفته‌نامه نیوزویك - 27/2/1388)
5. «جوزف بایدن»، بر این باور است که نتیجه پافشاری مذاکرات مشروط این بوده که ایران روز به روز در زمینه هسته‌ای پیشرفت کند، و بر نفوذش در عراق افزوده ‌شود... مذاکرات مستقیم با ایران موجب می‌شود که ما در درون نخبگان حکومتی و مردم ایران که زیر فشار اقتصادی و سیاسی شدیدی قرار دارند، شکاف ایجاد کنیم. مردم ایران باید بدانند که حکومت آنهاست و نه آمریکا که به جای همکاری به دنبال درگیری است. در عین حال متحدین ما نیز خواهند دانست که ما حاضریم فرسنگ‌ها راه بیشتر را طی کنیم. به این ترتیب اگر دیپلماسی شکست بخورد و ضرورت استفاده از زور مسجل شود، به حمایت از ما خواهند آمد.
6. هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه آمریکا، در برابر اعضای کمیته تخصیص بودجه سنا از سیاست‌های خارجی دولت اوباما دفاع کرد و گفت جدول زمانی مذاکرات با ایران هر چه باشد هدف همان است:"ایران مسلح به جنگ افزار هسته‌ای با قابلیت پرتاب آن جرقه آتش یک مسابقه تسلیحاتی در منطقه خواهد بود و این در جهت منافع امنیتی ایران نیست." (سی.ان.ان - 20 می 2009)
7. «دنیس راس»، مشاور ویژه وزیر امور خارجه‌آمریکا در امور "خلیج ]فارس[ و جنوب غرب آسیا"[5] ، یکی از دلایل شکست سیاست‌های آمریکا در منطقه خاورمیانه را داشتن تصوری غلط از نقش ایران معرفی کرده است. راس می‌گوید:"«صلح میان اسرائیل و فلسطین کلید حل مشکلات خاورمیانه است، «تغییر رژیم» یکی از پیش نیازهای برقراری صلح و دموکراسی است و در نهایت این‌که فشارهای اقتصادی و دیپلماتیکی تاثیر بر رهبری ایران ندارد." به باور «دنیس راس»، پیش‌نیاز «تغییر رژیم» در ایران، طی شدن تمام راه‌ها و ابتکارات دیپلماتیک است.
8. «جفری فلتمن»، مدیرکل امور خاور نزدیک وزارت امور خارجه در کمیته روابط خارجی سنا ضمن اشاره به تلاش‌های دولت اوباما در ایجاد ائتلاف بین‌المللی برای رسیدگی به آن‌چه که او "سوء رفتار ایران" نامید، مدعی شد: سعی ما این است که در شرایطی قرار نگیریم که جلب حمایت بین‌المللی دشوار شود. فلتمن با اشاره به حمایت‌های تهران از حزب الله و حماس، جمهوری اسلامی را نیروی تباه کننده صلح و ثبات در خاورمیانه معرفی کرد.

به گمان کارشناسان امور آمریکا، اهداف و ماهیت سیاست خارجی ایالات متحده در گذر زمان «تغییر» محتوایی نمی‌کند، اگر چه نحوه دسترسی و دستیابی به آن در دوران اوباما به دلیل تغییرات ایجاد شده در نظام بین‌الملل متفاوت خواهد بود. از این روی به نظر می‌رسد نکته حائز اهمیت برای ایران در درک صحیح همین مفهوم نهفته است. تحلیل محتوای «راهبرد 2009 حزب دموکرات» و دیدگاه‌های اعلامی تیم اوباما به وضوح نشان می‌دهد که «رهیافت نهایی» دولت وی در سیاست خارجی در راستای «راهبرد کلان» ایالات متحده قابل تعریف است؛ نه دگرگونی عمیق در ماهیت اهداف و استراتژی‌های کلان این کشور و یا تحت تاثیر اقدامات چند سال اخیر «دولت نهم». بر اساس این فرضیه باید توجه داشت مشکلات مالی و اقتصادی، و محدودیت‌های ناشی از عملکرد خسارت بار «بوش- چنی» الزامات و محذوراتی را به دولت جدید آمریکا تحمیل کرده است. از این روی تغییر لحن و رویکرد اعلام شده اوباما در قبال کشورمان، حاوی فرصتی موقتی و قابل بهره برداری است که با تدبیر می‌تواند به بستری مناسب برای تحقق منافع بلندمدت ایران تبدیل شود. بنا بر این در هنگامه‌ای که منطق حاکم بر نظام بین‌الملل، «منطق قدرت»[6] است؛ واقعیت‌ دنیای معاصر ایجاب می‌کند تا با خودباوری و حفظ «ارزش‌های ملّی و حیاتی»، ارائه «برآوردی واقعی»[7] و پرهیز از ارایه «برآوردهای بیش از حد»[8] از امکانات، محذورات، فرصت‌ها، «آسیب‌پذیری‌های ملی»[9]، و «تهدیدات ملی»[10]؛ مولفه‌های «قدرت ملی» خود و حریفان را شناخت؛ و با تکیه بر «مزیت‌های نسبی» و استفاده از حداکثر عقلانیت موجود در کشور، تمهیدات لازم، کافی و چندلایه را برای تامین و تضمین امنیت، منافع، اهداف، ارزش‌ها، و اقتدار ملّی گشورمان فراهم آوریم.

* کارشناس ارشد روابط بین‌الملل و پژوهش‌گر سیاست خارجی آمریکا

1. Psychological Warfare

2. World Community

3. Behaviour Change

4. Regime Change

5. Special Advisor to the Secretary of State For the Gulf and South West Asia

6. Power Logic

7. Real Estimate

8. Over Estimate

9. National Vulnerabilities

10. National Threats