سمیه مروتی
ایران، كارت امتیاز روسیه؟

از آنجایی كه شعار «نه شرقی، نه غربی، جمهوری اسلامی»، در واقع یك سیاست متعادل و متوازن را در مناسبات خارجی ایران نمایش می‌داد، بر این اساس، انتظار می‌رفت كه ایران در تنظیم روابط خویش با سایر قدرت‌ها، دقت عمل بیشتری را مبذول دارد.

روسیه نیز مانند ایران روند متفاوتی را پس از تغییر سیستم سیاسی‌اش تجربه كرده است. روسیه از سیاست صرفا غرب‌گرای دوران یلتسین و پوتین فاصله گرفته و توجه بیشتری را به كشورهای منطقه مبذول داشته است. در همین چارچوب خواهان افزایش مناسبات خود با ایران است. علت افزایش روابط ایران و روسیه، را اساسا باید در گرو دگرگونی در رویكردها و اولویت‌های سیاست خارجی روسیه جست. پس از فروپاشی شوروی، خیلی زود ظرفیت بالای ایران برای تامین منافع روسیه آشکار شد. حوادث قره‌باغ، جنگ داخلی تاجیكستان و درگیری با جدایی‌طلبان چچن، روسیه را به نقش اثرگذار ایران در جهت‌دهی به حوادث منطقه آگاه ساخت. توانایی ایران در سامان دادن به حوادث و جریانات منطقه­ای می­تواند ابزار مناسبی را در اختیار دستگاه دیپلماسی ایران قرار دهد. روسیه با اذعان به اهمیت نقش ایران در منطقه، خواهان استفاده از اهرم ایران برای پیشبرد منافع راهبردی خویش است. از جمله عوامل تاثیرگذار در روابط ایران و روسیه، نوع نگاه روسیه به حوادث و جریانات منطقه است. حضور آمریكا در خلیج فارس، روسیه را بر آن داشته، تا سطح مناسبات خود را با كشورهای منطقه خاورمیانه، به‌ ویژه ایران هرچه بیشتر گسترش دهد.

 روسیه از بالا رفتن تنش میان ایران و كشورهای غربی به‌ویژه آمریكا، مطلع است و خواهان بهره‌گرفتن از این فرصت برای، اثبات جایگاه خود در معادلات منطقه است.  باید پذیرفت، روسیه ‌مانند سایر بازیگران بین‌المللی از منظر منافع ملی کشورش، به جریانات منطقه­ای می­نگرد. ولی متاسفانه در كشور ما یك برداشت نادرست نسبت به روسیه شکل گرفته است. به‌ گونه‌ای كه بسیاری در این فكر هستند كه «ما می‌توانیم با روسیه وارد روابط استراتژیك شویم» و «توان ارتقای سطح این روابط» را داریم. در حالی‌كه تمام شواهد حاكی از عدم وجود چنین ظرفیتی در روابط ایران و روسیه است.

برای اثبات این مدعا، می­توان به نکات زیر اشاره کرد:

1. پروژه نیروگاه اتمی بوشهر را ما زمانی با روس‌ها آغاز کردیم، که كشور های غربی (ژاپنی‌ها، آلمان­ها و ...) هیچ­کدام حاضر به کار کردن با ما نشدند. برای اتمام پروژه ،ایران با روسیه وارد تعامل شد. از سال 1380 تاکنون، روس­ها علی‌رغم توافقات صورت گرفته، متناوباً با بهانه­جویی­های مختلف از تحویل به­ موقع نیروگاه شانه خالی کرده­اند. خلف وعده­های روسیه در تحویل به­موقع نیروگاه اتمی، در واقع معنایی جز بازی دادن ایران، ندارد.
2. افزایش فشارهای بین‌المللی در قضیه­ی پرونده هسته­ای، شرایط پیچیده­ای را پیش روی ایران قرار داده است. ایران در شرایط حاضر سیاست­هایی صرفاً عکس‌العملی (سیاست­هایی در راستای پاسخ به تهدیدات سایر بازیگران و نه بر پایه عقلانیت در بلندمدت) را دنبال می­کند. باید پذیرفت که «شرایط» نقش مهمی را در صحنه­گردانی سیاست­خارجی ایران برای روسیه بازی می‌کند. روس­ها به خوبی از تنگناهای ایران آگاه هستند. با این تفاسیر از روسیه به عنوان شریک ایران در پروژه اتمی بوشهر انتظار می‌رفت، که حداقل در صحنه­ بین­المللی از ایران حمایت بیشتری می­کرد. با این­حال روسیه یکی از کشورهای امضا کننده قطعنامه شورای امنیت در مورد پرونده هسته‌ای علیه ایران بود.
3. برای فهم بهتر بازی روسیه با کارت ایران، می‌توان به ماجرای فروش موشك‌های S-300 اشاره داشت. ماجرا از این قرار بود که، وزیر دفاع ایران از انجام توافقات با روسیه برای فروش موشک به ایران خبر داد اما در پی عکس‌العمل شدیدالحن ایالات متحده، روس­ها ناگهان تغییر جهت دادند و سخنگوی وزارت خارجه آنها منکر کل داستان شد. به خوبی می‌توان دریافت كه روسیه بازی خاص خودش را پی‌ می‌گیرد و هنگامی که هزینه روابط با سایر کشورها برای روس­ها بالا برود از کل جریان صرف نظر می کنند باید پذیرفت که عقلانیت حاکم بر هر سیستم سیاسی بر بازیگر حکم می کند که، در هر معادله حساب سود و زیان را از مقابل چشمان دور نگاه ندارد. پس در این بازی جایی برای منافع سایر کشورها از جمله ایران نخواهد بود.
4. چند سالی است، همزمان با شروع فصل سرما، همگان  منتظر بسته شدن لوله­های گاز روسیه به روی اکراین و در نهایت به روی اروپا هستند. (بخش عمده‌ای از گاز صادراتی روسیه به اروپا از خاک اوکراین عبور می‌کند) روسیه به عنوان تامین کننده­ی اصلی گاز اروپا، درصدد گرفتن امتیازات استراتژیک در لوای توافقات گازی با اروپائیان است. (1) پس از تهدیدهای روسیه برای قطع صادرات گاز در صورت عدم  تامین خواسته­هایش، طرف­های اروپایی در جستجوی یافتن گزینه­ی جایگزین رو به سوی ایران گرداندند. در مرحله­ی اول؛ رو­س­ها  سعی کردند تا با همگام کردن ایران دست اروپا را برای یافتن آلترناتیو (خرید گاز از کشوری بجز روسیه)  ببندند . درمرحله­ی بعد، روس­ها در مواجهه با ایران به عنوان یکی از غنی­ترین کشورها از نظر منابع گاز و نفت که تمایل به گسترش روابط، یافتن و گسترش بازارهای جدید دارد، از احتمال شکل­گیری توافقات مستقل میان ایران و طرف­های اروپایی جلوگیری بعمل آورد(2)، تا در نهایت تنها گزینه خرید گاز  برای اروپائیان بازهم روسیه باشد و از سوی دیگر، نقش شریک استراتژیک را برای ایران بازی کنند، تا تمامی حرکت­های دستگاه دیپلماسی ایران را به نوعی قابل پیش­بینی برای خود سازند.

ایران به عنوان كشوری كه ظرفیت‌های انكارناپذیری در منطقه دارد، چه از لحاظ ظرفیت منابع انرژی و چه از لحاظ موضعیت استراتژیك و ژئوپلتیك خود، می‌تواند بازی بهتری را از رقبای منطقه‌ای‌اش بگیرد. سیاستمداران ایران، باید جریانات را از دید یك سیاستمدار روس بنگرند. آنگاه می‌توانند دریابند که، روسیه در راستای كسب منافع ملی خود، تا چه حد با ایران همراه خواهد شد و در كجا و تحت چه شرایطی ایران را نادیده خواهد گرفت. عقلانیت حاكم بر سیستم سیاسی هر كشور، خاص همان كشور است كه آن نیز براساس محذورات و مقدورات تعریف می‌شود. در این میان، عدم فهم درست حوادث و غفلت از تجارب تاریخی، نمی‌تواند سیاست خارجی موفقی را به ایران ارزانی دارد. هوشیاری سیاستمداران و آگاهی آنها نسبت به مسائل جاری جهان می‌تواند، عامل مناسبی برای تدوین راهكارهای موفق برای كشور باشد. ایران در شرایطی قرار دارد كه همسایگان شرقی‌‌اش درگیر جنگ با طالبان هستند. توجه و نیاز آمریكا و اروپا به تامین و تثبیت امنیت در منطقه، می‌تواند فرصتی را در اختیار ایران قرار دهد، تا با بهره‌گیری از نیاز و تمایل قدرت‌های بزرگ، نقش استراتژیك خود را در منطقه به نحو احسن ایفا نماید. شروع این محاسبات می‌تواند دست ایران را برای چانه‌زنی با سایر قدرت‌ها بر سر موضوعات مورد بحث میان طرفین، از جمله امنیت خلیج فارس باز گذارد. بالا بردن سطح روابط با سایر قدرت‌ها، می‌تواند بهانه‌ای برای كاهش اتكا به كشوری مانند روسیه برای ایران باشد.

نتایج حاصل از پیگیری روندهای جاری میان قدرت­های بزرگ، نشان می‌دهد كه ایران به خوبی می‌تواند از روابط و رقابت موجود میان آمریكا و روسیه، منافع بلندمدتی را عاید خود کند؛ اما چگونگی بهره بردن از چنین فرصت و ظرفیت‌هایی بستگی به مدیریت سیاسی ایران از سوی دولتمردانش دارد.(3)

1 روسیه از طریق خط لوله­های شمال(اکراین)و جنوب (صربستان و بلغارستان) گاز مورد نیاز اروپائیان را تامین می­کند.

2 با ایجاد سازمان اوپک گازی با عضویت ایران، روسیه، قطر و... تا تمامی توافقات برای فروش و قیمت گذاری با هماهنگی سازمان صورت پذیرد.

3 برای نوشتن این متن از بخش­های یکی از  سخنرانی­های دکتر الهه کولایی بهره گرفته ­ام.