پیروز غفرانی*
چالش سنت و مدرنیته و مدیریت تكنولوژی

یكی از آثار تكنولوژی‌های نوین بعد مربوط به بخش‌های اقتصادی است. تكنولو‍ژی روند تغییری را در نحوه و سبك اداره بنگاه‌های اقتصادی، میزان سودآوری وبهره وری آنها،‌ روابط كارگر و كارفرما و... ایجاد می‌كند. تكنولوژی در جایی كه به خدمت سودآوری بیشتر بنگاه‌های پیشرو در آید،‌ كالای جدید خلق می‌كند و ابزار ساز است؛ با بازاریابی و فرهنگ سازی خود ابزارهای جدید را به جوامع تحمیل می‌كند. مصرف جدید خلق می‌كند. نیاز جدید به وجود می‌آورد. فرهنگ و روابط اجتماعی را تحت تاثیر خود قرار می‌دهد و نهایتا دولت و حاكمیت را به عنوان عنصر سیاست گذار، وادار به پی ریزی و برنامه ریزی برای جذب مزایای آن و ممانعت از آثار تخریبی آن می‌كند.

در حقیقت روند تغییر ناشی از ورود تكنولوژی،‌ همانطور كه در ادبیات مدیریت تغییر نیز ذكر شده، چون پروسه‌های جاری را دگرگون می‌سازد،‌ از سوی برخی از نیروهای مخالف تغییر به چالش كشیده می‌شود؛ در برابر ورود و اشاعه آن مقاومت می‌شود و به تدریج و با شایع شدن استفاده از آن، توسط نیروهای مخالف تغییر نیز پذیرفته می‌شود.

این روندی بوده است كه حداقل طی یك صد ساله اخیر به شدت در كشورمان رواج داشته است. همواره طی این مدت یكی از بزرگترین چالش‌های فراروی پروسه مهندسی فرهنگی در كشورمان، مقوله پذیرش تكنولوژی‌های نوین بوده است. این چالش نیروهای مختلف اجتماعی را با خود همراه و یا در مقابل خود قرار داده است و نهایتا موجب رو در رویی موافقین و مخالفین در بخش‌های مختلفت شده است.

بدیهی است كه در جایی كه این تغییرات بخش‌های اقتصادی را هدف قرار داده، بنگاه هایی كه سریعتر خود را با تحولات همراه كردند، از تله رستند و قادر گردیدند به كار خود ادامه دهند. بنگاه هایی هم كه به مخالفت خود ادامه دادند یا نابود شدند و یا به ادامه كار در گوشه ای از بازار مصرف قناعت نمودند. بنگاه‌های مخالف ورود تكنولوژی نوین، دولت را برای جلوگیری از ورود آن با عنوان صیانت از بازار و تولید داخلی تحت فشار قرار داده‌اند و بالعكس وارد كنندگان كالاها یا تكنولوژی‌های جدید با اشاره به مزایا و فواید و وجود بازار مصرف و عناوینی چون عقب نماندن از قافله تمدن بشری، از دولت‌ها خواسته‌اند كه برای تزریق این تكنولوژی‌ها و محصولات تسهیلات فراهم نمایند.

به طور مشابه در جایی دیگر نیز این تغییرات و نوآوری‌های تكنولوژیك، آثار اجتماعی و فرهنگی از خود برجای گذاشته است. از ورود قاشق و چنگال گرفته، تا رادیو، تلفن، تلویزیون، اتومبیل و...، ‌بخش هایی از جامعه ما، با ورود این كالا‌ها مخالفت كرده،‌ دولت‌های وقت را تحت فشار قرار دادند و با شایع شدن آنها در جامعه و درك فواید آنها،‌ راهی برای قبول كالاهای جدید و جذب تكنولوژی‌های نوین و محصولات مصرفی تولیدی پیدا شد.

بحث مقاومت در برابر تغییر ناشی از ورود تكنولوژی،‌ اگر نه مهمترین، حداقل یكی از عوامل مهم چالش سنت و مدرنیته طی چند دهه اخیر در كشورمان بوده است. اما این چالش بنا به دلایلی طی پنجاه سال اخیر روندی بی سابقه یافته است. یكی از دلایل مهم آن این است كه روند تولید علم و تكنولوژی‌های نوین، منحنی رشدی تصاعدی داشته است و تولید علوم جدید به تولید تكنولوژی‌های جدید منجر شده و بطور مشابه تولید تكنولوژی‌های جدید، به ورود علم به عرصه‌های جدید كمك كرده است. این روند تصاعدی، به تولید ابزارها،‌ تكنیك‌ها و محصولات مختلف مصرفی، رفاهی و آموزشی، بهداشتی و... منجر شده است. هریك از این محصولات،‌بخش‌های خاصی از جامعه را تحت تاثیر تغییرات ناشی از ورود خود قرار داده‌اند و از سوی یك عده مورد مخالفت و مقاومت واقع شدند و از سوی عده‌ای دیگر مورد حمایت. نهایتا دولت‌های وقت چاره ای جز مدیریت این تغییرات و قبول یا رد برخی از آنها و تصویب آیین نامه‌ها و قوانین برای نحوه مدیریت آنها نداشته‌اند.

تكنولوژی‌ها به طور عمده به دو دسته تقسیم بندی شده اند، تكنولوژی هایی كه ارائه كالا یا محصولی جدید را باعث می‌شوند و تكنولوژی هایی كه فرآیندهای كاری را تغییر می‌دهند و به بهبود انجام كار با هزینه‌ای كمتر منجر می‌گردند. به عبارت دیگر تكنولوژی‌های فرآیندی نسبت ستانده به داده را بهبود می‌بخشند. این نوع تكنولوژی‌ها در بحث‌های مدیریت بنگاه‌ها،‌ اداره كشور و زمامداری، بخش‌های صنعتی و... تحولات بزرگی را به وجود آورده‌اند كه ما حصل آن روند توسعه برخی از كشورها را در مقایسه با برخی دیگر شتابان تر كرده است. این نوع تكنولوژی خاصه جاییكه بر مقولات فرهنگی،‌ مدیریتی و خاصه زمامداری تاثیر می‌گذارد بیشتر از سایر تكنولوژی‌ها مورد مقاومت قرار گرفته اند.

معمول چنین بوده است كه سنت گراها در بدو امر با هرگونه تكنولوژی ورودی تاثیرگذار در شیوه زندگی مردم مخالفت و مقابله كرده اند،‌ سپس به تدریج آن را در قالبی كه مدل ذهنی آنها اجازه می‌داده پذیرفته اند. به نظر می‌رسد كه یكی از عوامل مهم چالش جدی به وجود آمده در جامعه ما از آنجا ناشی می‌شود كه نیروهای سنت گرا در كشورمان قادر نشده‌اند كه هم پا با سرعت رشد تكنولوژی و تاثیرات آن در ابعاد فرهنگی و اجتماعی كشورمان خود را هماهنگ كنند. نقش ضعف دولت‌های وقت را در بستر سازی و مدیریت انتقال و جذب تكنولوژی را نیز در این عرصه نمی توان نادیده انگاشت. در حقیقت بخش عمده مشكل از آنجا ناشی می‌شود كه در بخش هایی كه باید پروسه تحول را مدیریت می‌كردند، فهمی سیستمی در مورد نحوه ورود،‌ جذب، اشاعه و كنترل آثار مخرب احتمالی و كاهش مقاومت قابل پیش بینی ناشی از حجم رو به تزاید ورود تكنولوژی وجود نداشته است و مدیریت كشورمان در این زمینه ضعف سیاست گذاری و برنامه ریزی داشته است.

ورود تكنولوژی‌های نوین از جمله تكنولوژی‌های فرآیندی و خاصه تكنولوژی‌های ارتباطی كه زمینه جهانی شدن ارزش‌ها و فرهنگ‌ها را فراهم كرده اند، ‌آثار مخربی چون تهدید ارزش‌ها و فرهنگ‌های ملی،‌ فردگرایی و تخریب روابط بین فردی و بین گروهی داشته و برای ساختارهای جاری نیز به علت تغییر گروه‌های مرجع،‌ تاثیر گذاری بر ساختار قدرت و... تهدید محسوب می‌شود. از این رو طبیعی است كه روز به روز به مخالفان آن افزوده شود.

چالش ناشی از رشد تصاعدی علم و تكنولوژی، تنها جوامع بازمانده را تحت تاثیر قرار نداده است. حتی كشورهایی مثل آمریكا و ژاپن كه سرمنشاء تولید و اشاعه بسیاری از این تكنولوژی‌ها هستند نیز با اشكال پیچیده این چالش مواجه گردیده اند. روند رو به رشد پیدایش گروه‌ها و جوامعی كه شعارشان اجتناب از مصرف كالاهای جدید و قبول هرنوع تكنولوژی نوین است از جمله مصادیق قابل ذكر است.

اما با مدیریت تغییر كه ادبیات آن طی دهه‌های اخیر به شدت غنی شده،‌ می‌توان از آثار مخرب ورود تكنولوژی كاست،‌ بخش هایی را كه به نفع جامعه و مردم است تقویت و بخش هایی را كه آثار سوء دارد، كنترل و محدود نمود. این روندی بوده است كه از سوی بسیاری از كشورها با درك اهمیت موضوع دنبال شده است. در میان كشورهای در حال توسعه، آن دسته از كشورهایی كه اهمیت موضوع را درك كرده و به درستی آن را مدیریت كردند، قادر شده‌اند با فرایند تغییر همراه شوند و از مزایای آن بهره ببرند و در عین حال فرهنگ خود را نیز حفظ نمایند. و دسته دیگر كه قابلیت مدیریت این روند پیچیده را نداشته اند،‌ از انقلاب پیدا شده در عرصه علم و تكنولوژی بازمانده اند، همانطور كه قبلا از انقلاب صنعتی بازماندند. تكنولوژی‌های نوین، خواسته یا ناخواسته،‌ وارد بخش‌ها و عرصه‌های مختلف زندگی آنها شده و روش مدیریتی آنها تنها انفعال در مقابل تغییر بوده است.

ریشه این مشكل در كشورمان را باید در زمان حكومت پهلوی دوم جستجو كرد. شاه، بدون توجه به لزوم بستر سازی، كاهش مقاومت،‌ حفظ ارزش‌ها و فرهنگ ملی و با رویای اول شدن در توسعه اقتصادی، بدون برنامه ریزی دقیق و همه جانبه برای توسعه در بخش‌های سیاسی و اجتماعی و بی عنایت به آثار مخرب ورود مدیریت نشده تكنولوژی به عرصه‌های مختلف، فرهنگ ملی و بخش‌های مختلف جامعه را به چالش كشید و باعث شد، اجماعی كلی برعلیه وی به وجود آید.

از سوی دیگر، علیرغم پیشرفت‌های چشمگیری كه در بخش‌های مختلف صنعتی و تكنولوژیكی صورت گرفته،‌ بعد از انقلاب نیز هنوز هیچ تحقیق جامع و خط مشی گذاری كلانی در مورد رویكرد جمهوری اسلامی ایران به مقوله تكنولوژی،‌ چالش‌های ناشی از آن،‌ بحث‌های توسعه ای و سهم علوم و تكنولوژی‌های جدید در آن و... انجام نشده است. چالش‌های اجتماعی ناشی از ورود تكنولوژی به شدت افزایش یافته و هیچ مدیریتی برای كاهش این روند رو به تزاید وجود ندارد. متاسفانه برخی از گروه‌های سیاسی و ذی نفع بعد از انقلاب این مباحث را ملعبه دست یابی به قدرت و حذف رقیب قرار داده اند.

فقدان فهم سیستمی و جامع نگری در این عرصه به شدت هویداست و بخش‌ها و گروه‌های ذی نفع مختلف در جامعه، ‌هر یك از نگاهی خاص، مبتنی بر دلسوزی یا منافع فردی یا گروهی، ساز خاصی را كوك می‌كنند و دولت‌های بعد از انقلاب نیز تنها بر اساس میزان فشار گروه‌ها و بحرانی شدن اوضاع، به مدیریت بحران ناشی از قبول یا رد تكنولوژی جدید مشغول بوده اند.

 از سوی دیگر ورود نگاه امنیتی به مباحث مدیریت تكنولوژی و توسعه، موجب گردیده مقوله مخالفت یا موافقت با تكنولوژی‌های نوین، با امنیت و منافع ملی گره خورده، موافقین و مخالفین طرف مقابل را مخالف امنیت یا منافع ملی توصیف نمایند. بدیهی است كه انگاره ای كه امنیت ملی را در مقابل منافع ملی و یا بالعكس قرار دهد، جامعه و دستگاه حاكمیت را به سمتی سوق خواهد داد كه تصمیم گیری‌ها در قالبی دو قطبی (پارادوكسیكال) نمود خواهد داشت كه انتخاب یكی را مساوی با حذف دیگری می‌داند و نهایتا به ضرر كشور خواهد شد. حال اینكه دانشمندان مباحث استراتژی توسعه،‌ تصمیم گیری در این مقوله را انتخاب نقطه صحیح و مطلوب از یك معما (‌پازل) می‌دانند كه بنا بر عامل هایی چون محیط سیستم، ارزش‌های حاكم بر آن و منابع در دسترس و اولویت بندی‌ها می‌توان نقطه مطلوب را تعریف و روش رسیدن و مراحل رسیدن به آن را مشخص نمود.

دانشمندان خط مشی گذاری عمومی،‌ رویكرد‌های عمده به این مقوله را بر اساس اینكه رویكرد منفعلانه باشد یا تهاجمی و جامع باشد یا بخشی، در چهار دسته متفاوت دسته بندی كرده اند. رویكردهای منفعلانه و بخشی محكوم به شكست توصیف شده اند؛ چه اینكه تمامی ابعاد مسئله را در نظر نمی گیرند و معمولا به علت بروز بحران در یك بخش خود را به سیستم تحمیل می‌كنند و رویكردی منفعلانه را جهت مقابله با آن برای سیستم ایجاب می‌كنند. رویكردی تهاجمی و با نگاه جامع و سیستمی، تنها رویكردی است كه پاسخگوی نیاز كشورمان در عصر حاضر است و جدا از اینكه چه دولتی بر سر كار است، می‌بایست برای آن برنامه ریزی شود.

در چنین برنامه‌ریزی‌ای،‌ روند تكنولوژی‌ها و نحوه ظهور و احتمال ظهور تكنولوژی‌های جدید دائما ثبت و ضبط ر می‌شوند، ‌آثار و عواقب،‌ مزایا و معایب تكنولوژی‌های نوین برای جامعه بررسی می‌گردند،‌ گروه‌های تحت تاثیر و نحوه مقابله و مقاومت احتمالی آنها بررسی می‌شوند، چالش‌های ناشی از مقابله،‌ میزان مفید یا غیر مفید بودن این چالش‌ها بازبینی می‌گردند، برای مدیریت این چالش ها، خط مشی كلان تعریف می‌شود و برنامه‌های عملیاتی در بخش‌های مختلف طراحی می‌گردند.

در این برنامه ریزی كلان، حسب تحقیقات به عمل آمده از سوی برنامه توسعه سازمان ملل، دینامیك توسعه با توجه به پنج عنصر یا محور، طراحی و مدیریت می‌شود:

1. ظرفیت‌ها و چالش‌های مربوط به نیروی انسانی
2. نوع ارتباطات،‌ نقش و چالش‌های مربوط به بنگاه‌های اقتصادی
3. فرهنگ و محتوای مسئله، تاثیرات و كاربردهای آن
4. زیرساخت‌ها و بستر سازی‌های لازم
5. سیاست ها،‌ قانون گذاری‌ها و خط مشی‌ها

فقدان رویكردی مبتنی بر پیش بینی و برنامه ریزی برای این مهم، باعث می‌شود این روند در جامعه ما حالت استمرار به خود بگیرد و نیروهای جامعه را در حول محور توسعه و منافع ملی و یا حفظ ارزش‌های سنتی و امنیتی دو قطبی نماید. دو قطبی كه برای بیرون راندن طرف مقابل از قدرت همواره در حال درگیری خواهند بود و توان و سرمایه خود را صرف حذف دیگری خواهد نمود. بدیهی است كه رفتار حاكمیت نیز در این فرایند به رفتارهای سینوسی شبیه خواهد شد كه از نگاه كامل به خارج تا نگاه كامل به داخل تناوب خواهد داشت.

به نظر می‌رسد یكی از بزرگترین چالش فراروی جامعه ما بحث‌های مربوط به مدیریت تكنولوژی است. برای اینكه كشور از این چالش رو به گسترش نجات یابد، عجین كردن امر توسعه و مدرنیته مبتنی بر بهره گیری مناسب از تكنولوژی، با مفاهیم سنتی و رویكردهای ارزش مدار و مبتنی بر حفظ فرهنگ ملی باشد. ایجاد پروسه ای كه بتواند سرعت یادگیری سیستمی را بالا ببرد و هم پا با سرعت تحولات محیطی و مدیریت جذب و انتقال تكنولوژی و تغییرات ناشی از آن، موضوع ارزش‌ها و فرهنگ ملی را نیز صیانت نماید، بزرگترین هدف دولت‌های ما باید باشد. با توجه به اینكه طراحی نظامی فراگیر و فعال برای برنامه ریزی امر توسعه، زمان بر است و به استفاده از خزانه علمی این كشور نیازمند می‌باشد،‌ به نظر می‌رسد لازم است عده ای از هم اكنون با این مهم درگیر شوند.

* كارشناس ارشد مدیریت سیستم (گرایش سیستم‌های اطلاعاتی) از دانشگاه شریف.